Sapiens, Homo Deus và 21 Lessons: Bắt đầu từ đâu để không bị lạc giữa quá khứ và tương lai loài người?

 


Sáng cuối tuần, tôi ngồi trước ba cuốn sách dày của Yuval Noah Harari và tự hỏi: nếu chỉ có thời gian đọc một cuốn trước khi năm mới bắt đầu, thì nên chọn cuốn nào? Câu hỏi ấy nghe đơn giản, nhưng với bộ ba Sapiens: Lược sử loài người, Homo Deus: Lược sử tương lai và 21 Lessons for the 21st Century (21 bài học cho thế kỷ 21), việc chọn sai thứ tự có thể khiến người đọc cảm thấy như đang bước vào giữa một câu chuyện dài mà không biết đoạn đầu nói gì.

Harari không viết ba cuốn sách riêng rẽ. Ông xây dựng một chuỗi lập luận liên tục: từ cách con người trở thành loài thống trị hành tinh, đến những khả năng (và nguy cơ) khi chúng ta bắt đầu chỉnh sửa chính mình, rồi đến những vấn đề cụ thể đang xảy ra ngay bây giờ. Đọc theo thứ tự xuất bản – Sapiens trước, Homo Deus sau, rồi mới đến 21 Lessons – giúp các ý tưởng nối với nhau một cách tự nhiên hơn nhiều so với việc nhảy cóc.

Sapiens (xuất bản tiếng Anh năm 2014) là điểm khởi đầu gần như bắt buộc. Cuốn sách kể lại 70.000 năm lịch sử loài người qua bốn cuộc cách mạng lớn: nhận thức, nông nghiệp, thống nhất và khoa học. Điều khiến nhiều người nhớ lâu không phải là các sự kiện lịch sử mà là khái niệm “những câu chuyện chung” – tiền tệ, tôn giáo, quốc gia, quyền con người… đều là những hư cấu tập thể cho phép hàng triệu người lạ mặt hợp tác với nhau. Harari viết bằng giọng kể gần gũi, đôi khi hơi khiêu khích, khiến người đọc vừa thấy thú vị vừa hơi khó chịu vì nhận ra nhiều thứ mình từng coi là “đương nhiên” thực ra chỉ là thỏa thuận tạm thời. Với tôi, phần mạnh nhất của cuốn này nằm ở cách ông liên kết tiến hóa sinh học với tiến hóa văn hóa mà không sa vào thuyết quyết định luận thô thiển. Dù vậy, một số chuyên gia lịch sử vẫn chỉ trích ông đơn giản hóa quá mức ở một vài đoạn. Điều đó đúng, nhưng với người đọc phổ thông, sự đơn giản hóa ấy lại chính là cửa ngõ để bước vào những câu hỏi lớn hơn.

Sau khi đã hiểu “chúng ta đến từ đâu”, Homo Deus (2015/2016) mở ra hướng ngược lại: chúng ta đang đi về đâu. Harari cho rằng loài người đã gần như giải quyết được ba vấn đề lớn của quá khứ – đói kém, dịch bệnh và chiến tranh – và giờ đây đang hướng tới những mục tiêu mới: bất tử, hạnh phúc và thần tính (qua công nghệ sinh học, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu). Ông cảnh báo về sự xuất hiện của một tầng lớp “siêu nhân” có khả năng nâng cấp bản thân, trong khi phần lớn nhân loại có thể bị biến thành những người “vô dụng” về mặt kinh tế. Đọc Homo Deus ngay sau Sapiens sẽ thấy rõ sự liên tục: những “câu chuyện chung” từng giúp chúng ta hợp tác giờ đây có nguy cơ bị thay thế bằng những thuật toán và hệ thống giám sát. Cuốn sách này khiến tôi vừa hứng thú vừa lo lắng hơn Sapiens. Hứng thú vì tầm nhìn rộng, lo lắng vì nhiều dự đoán của ông, dù còn tranh cãi, đang dần hiện hình qua những tiến bộ gần đây của AI và chỉnh sửa gen.

21 Lessons for the 21st Century (2018) thì khác hẳn hai cuốn trước. Thay vì nhìn xa về quá khứ hay tương lai, Harari quay lại với những vấn đề đang xảy ra: việc làm bị thay thế bởi tự động hóa, tin giả, chủ nghĩa dân tộc, tôn giáo, giáo dục, và cách con người tìm ý nghĩa khi mọi thứ thay đổi quá nhanh. Đây là cuốn dễ đọc nhất về mặt cấu trúc – mỗi chương tương đối độc lập – nhưng lại đòi hỏi người đọc đã có nền tảng từ hai cuốn trước để hiểu tại sao Harari lại đặt những câu hỏi ấy. Nếu đọc 21 Lessons trước, nhiều lập luận sẽ cảm thấy hơi đột ngột. Đọc sau thì thấy ông đang cố gắng trả lời câu hỏi thực tế: “Biết những điều này rồi, tôi nên làm gì với cuộc sống của mình?”

Cá nhân tôi khuyên nên đọc theo thứ tự Sapiens → Homo Deus → 21 Lessons. Không phải vì đó là thứ tự “đúng duy nhất”, mà vì nó tạo ra một hành trình tư duy rõ ràng: hiểu quá khứ để không ảo tưởng về tương lai, rồi dùng cả hai để nhìn thẳng vào hiện tại. Nếu bạn chỉ có thời gian cho một cuốn và đang quan tâm đến AI cùng tương lai công nghệ, có thể bắt đầu từ Homo Deus rồi quay lại Sapiens sau. Còn nếu muốn tìm những gợi ý thực tế cho đời sống hàng ngày, 21 Lessons là lựa chọn nhẹ nhàng hơn. Tuy nhiên, với hầu hết mọi người, bắt đầu từ Sapiens vẫn là cách an toàn và thú vị nhất.

Điều tôi thích ở Harari là ông không cố gắng đưa ra câu trả lời cuối cùng. Ông thường kết thúc bằng những câu hỏi mở, để người đọc tự suy nghĩ. Đồng thời, ông cũng không ngần ngại thừa nhận những giới hạn của chính mình – ví dụ như khi nói về hạnh phúc, ông thừa nhận khoa học vẫn chưa hiểu rõ cảm xúc con người đến mức nào. Phong cách viết của ông vừa học thuật vừa đời thường, khiến những chủ đề lớn trở nên dễ tiếp cận mà không mất đi độ sâu. Tất nhiên, không phải lập luận nào cũng thuyết phục. Có những chỗ ông đẩy ý tưởng đi khá xa và một số nhà sử học, nhà khoa học đã phản biện khá mạnh. Nhưng chính sự tranh luận ấy lại làm cho việc đọc trở nên thú vị hơn: bạn không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn được mời phản biện lại.

Sau khi đọc cả ba cuốn, điều đọng lại với tôi không phải là một “sự thật” cụ thể nào đó, mà là cảm giác rằng lịch sử loài người vẫn đang tiếp diễn, và chúng ta đang sống ở một trong những thời điểm có thể thay đổi hướng đi của nó. Việc đọc theo thứ tự hợp lý giúp cảm giác ấy trở nên rõ ràng và có cấu trúc hơn, thay vì chỉ là một mớ ý tưởng rời rạc.

Bạn đã đọc cuốn nào của Harari chưa? Nếu đọc, bạn chọn thứ tự nào và cảm thấy cuốn nào để lại ấn tượng mạnh nhất? Hay bạn đang phân vân nên bắt đầu từ đâu?

Mới hơn Cũ hơn