““Khi ai đó đang tìm kiếm, rất dễ xảy ra chuyện mắt anh ta chỉ nhìn thấy thứ mình đang tìm, và anh ta không tìm thấy gì cả, không tiếp nhận được gì cả, vì anh ta chỉ nghĩ đến thứ mình đang tìm, vì anh ta có một mục tiêu, vì anh ta bị ám ảnh bởi mục tiêu của mình. Tìm kiếm nghĩa là có mục tiêu. Nhưng tìm thấy nghĩa là tự do, là mở lòng, là không có mục tiêu.”— Hermann Hesse, Siddhartha”
Có những cuốn sách ta đọc xong rồi gấp lại, và có những cuốn sách ta gấp lại rồi vẫn thấy mình đang đứng giữa dòng chảy của nó. Siddhartha của Hermann Hesse thuộc loại thứ hai. Nó không lớn về dung lượng, cũng không ồn ào về sự kiện, nhưng lại có khả năng khiến người đọc – dù đang ở giữa một thành phố đầy tiếng ồn – bỗng dừng lại và hỏi: “Mình đang đi đâu?”
Cuốn sách bắt đầu bằng một chàng trai trẻ rời bỏ ngôi làng, rời bỏ cha mẹ, rời bỏ cả những gì đã được dạy dỗ từ nhỏ. Siddhartha không chạy trốn. Anh đi tìm. Đi tìm một cái gì đó mà chính anh cũng chưa gọi tên được. Có lẽ nhiều người trong chúng ta từng có những đêm như thế – đêm mà những thành tựu ban ngày bỗng trở nên mỏng manh, và câu hỏi “mình sống để làm gì?” lại trỗi dậy rõ hơn mọi thứ khác.
Hesse viết về hành trình ấy không theo kiểu giáo điều. Siddhartha từng sống đời khổ hạnh cùng những Sa-môn, từng gặp Đức Phật Gautama, từng được nghe những lời giảng sâu sắc về khổ đau và giải thoát. Nhưng anh không ở lại. Anh chọn rời đi. Không phải vì anh không tin, mà vì anh cảm thấy mình chưa thực sự sống những gì được nghe. Ở đây, cuốn sách đặt ra một câu hỏi khá khó chịu: liệu chúng ta có đang tìm kiếm sự thật, hay đang tìm kiếm một hệ thống tư tưởng sẵn có để bám vào cho đỡ phải suy nghĩ?
Sau đó là giai đoạn Siddhartha bước vào thế giới dục vọng và tiền bạc. Anh học cách yêu, học cách kiếm tiền, học cách sống như những người thành đạt. Và anh làm rất giỏi. Nhưng chính lúc đó, sự trống rỗng lại đến rõ nhất. Hesse không lên án dục vọng một cách đơn giản. Ông chỉ chỉ ra rằng khi con người dùng bất kỳ thứ gì – dù là khổ hạnh hay khoái lạc – để trốn tránh chính mình, thì thứ đó sớm muộn cũng sẽ phản lại mình.
Điều đáng chú ý là Hesse không để nhân vật tìm thấy câu trả lời trong một giáo lý hoàn chỉnh. Thay vào đó, Siddhartha học từ một người lái đò già – Vasudeva – và từ chính dòng sông. Dòng sông không nói nhiều. Nó chỉ chảy. Nó chứa cả tiếng cười của trẻ con, tiếng khóc của người mẹ, tiếng thì thầm của những linh hồn đã qua, và cả sự im lặng. Ở bên sông, Siddhartha dần hiểu rằng mọi thứ đều là một. Niềm vui và nỗi đau, thành công và thất bại, người yêu và kẻ thù – tất cả đều chảy trong cùng một dòng.
Có một đoạn khiến nhiều người đọc dừng lại khá lâu. Khi Siddhartha hỏi về cách đạt được sự bình an, Vasudeva không giảng giải dài dòng. Ông chỉ bảo anh hãy lắng nghe dòng sông. Lắng nghe không phải để phân tích, mà để ở cùng với nó. Đây là chỗ Hesse chạm đến một điều rất hiện đại: trong thời đại chúng ta có thể tìm kiếm mọi câu trả lời chỉ trong vài giây, thì việc ở lại với một câu hỏi mà không vội đưa ra kết luận lại trở nên hiếm hoi và khó khăn.
Đọc Siddhartha, mình không thấy đây là cuốn sách dạy người ta “sống đúng”. Nó gần với việc nhắc ta nhớ rằng con đường của mỗi người là một con đường riêng – không phải vì mỗi người đặc biệt, mà vì không ai có thể sống hộ ai. Siddhartha từng cố gắng dạy con trai mình theo cách của anh, và thất bại. Anh từng muốn đưa Kamala đến với sự giác ngộ, và cũng thất bại. Những thất bại ấy không làm anh trở nên yếu đuối hơn, mà làm anh hiểu rõ hơn giới hạn của việc muốn người khác sống theo mình.
Điều mình thấy thú vị khi đọc lại cuốn sách ở thời điểm này là sự kiên nhẫn của nó. Hesse viết vào đầu thế kỷ 20, giữa lúc châu Âu đang rung chuyển bởi nhiều biến động, nhưng ông chọn viết về một người ngồi bên sông và lắng nghe. Không phải vì ông phủ nhận thế giới bên ngoài, mà vì ông tin rằng nếu bên trong còn hỗn loạn, thì dù thế giới bên ngoài có thay đổi thế nào, con người vẫn sẽ mang sự hỗn loạn ấy đi theo.
Cuối cùng, Siddhartha không trở thành một vị thầy được nhiều người tôn sùng. Anh trở thành người lái đò. Công việc đơn giản, lặng lẽ, và có thể bị nhiều người coi là “không có gì đặc biệt”. Nhưng chính ở đó, anh tìm thấy sự bình an mà trước kia anh đã tìm kiếm trong những nơi ồn ào hơn rất nhiều. Có lẽ đây là điều Hesse muốn nói một cách nhẹ nhàng: đôi khi, điều chúng ta tìm kiếm suốt đời không nằm ở phía trước, mà nằm ở việc chúng ta dám dừng lại và nhìn thật kỹ vào những gì đang chảy qua mình mỗi ngày.
Mình không nghĩ Siddhartha là cuốn sách dành cho mọi người ở mọi giai đoạn. Có những lúc đọc nó, ta sẽ thấy nó chậm, thậm chí hơi xa vời. Nhưng cũng có những lúc – khi mọi thứ xung quanh đang thúc giục ta phải “tiến lên”, phải “chứng minh bản thân”, phải “tìm ra câu trả lời nhanh” – thì việc ngồi xuống với một dòng sông trong sách lại trở nên cần thiết hơn ta tưởng.
Bạn từng có lần nào cảm thấy mình đang đi đúng hướng theo mắt người khác, nhưng lại thấy trống rỗng theo mắt chính mình không? Và nếu có, bạn đã làm gì với cảm giác ấy?