Vào đêm 27 tháng 10 năm 1915, con tàu Endurance rên rỉ lần cuối dưới sức ép của những tảng băng dày hàng mét. Gỗ thân tàu nứt vỡ, nước biển lạnh giá tràn vào. Ernest Shackleton đứng trên boong, nhìn con tàu mình đã đặt tên theo khẩu hiệu gia đình “Fortitudine vincimus – By endurance we conquer” từ từ bị nuốt chửng. Ông không khóc. Ông chỉ quay lại nói với 27 người đàn ông còn lại: “Bây giờ chúng ta phải về nhà.”
Đó không phải là một lời an ủi. Đó là một lời thề.
Hành trình không thể tưởng tượng
Năm 1914, Shackleton khởi hành với tham vọng trở thành người đầu tiên băng qua toàn bộ lục địa Nam Cực theo đường bộ. Kế hoạch đầy tham vọng, nhưng Nam Cực không quan tâm đến tham vọng của con người. Tháng 1 năm 1915, Endurance bị mắc kẹt trong lớp băng dày của biển Weddell. Chín tháng sau, con tàu bị nghiền nát hoàn toàn. 28 người (cộng thêm một chú chó con sinh trên tàu) phải sống trên những tảng băng trôi, rồi lên ba chiếc thuyền cứu sinh nhỏ, trong cái lạnh có thể đóng băng nước mắt.
Họ không có radio. Không có hy vọng cứu hộ. Chỉ có khẩu phần thức ăn ngày càng ít, quần áo ướt át không bao giờ khô, và bóng tối kéo dài nhiều tháng. Shackleton buộc phải đưa ra những quyết định đau đớn: từ bỏ hành trình ban đầu, từ bỏ mọi thứ không cần thiết cho sự sống (kể cả đồng hồ vàng và tiền của chính ông), rồi dẫn đoàn người đi hàng trăm cây số trên băng và biển.
Đỉnh cao của câu chuyện là chuyến đi của chiếc thuyền James Caird – một chiếc thuyền dài chưa đầy 7 mét – do Shackleton cùng năm người khác chèo hơn 1.300 km qua vùng biển dữ dội nhất thế giới để đến đảo South Georgia, rồi còn phải vượt qua dãy núi chưa từng được bản đồ hóa để tìm đến trạm đánh bắt cá voi. Tất cả chỉ để cứu những người còn lại đang chờ trên đảo Elephant.
Cuối cùng, không một người nào chết.
Sự lãnh đạo không nằm ở chiến thắng
Điều khiến Endurance của Alfred Lansing trở nên khác biệt không phải là chi tiết phiêu lưu (dù chúng vô cùng hấp dẫn), mà là cách ông phác họa Shackleton như một người lãnh đạo. Lansing viết dựa trên nhật ký của thủy thủ đoàn và phỏng vấn những người còn sống. Ông không thần thánh hóa Shackleton. Ông cho thấy một người đàn ông có tham vọng, đôi khi ích kỷ, nhưng trong hoàn cảnh tuyệt vọng lại trở thành thứ mà cả đoàn người cần nhất: một điểm tựa.
Có một câu nói nổi tiếng được trích trong sách:
“For scientific leadership give me Scott; for swift and efficient travel, Amundsen; but when you are in a hopeless situation, when there seems no way out, get down on your knees and pray for Shackleton.”
Shackleton hiểu rõ kẻ thù lớn nhất không phải là lạnh, không phải là băng, mà là sự suy sụp tinh thần. Ông luôn giữ thái độ lạc quan trước mặt mọi người, dù trong nhật ký riêng ông thừa nhận nỗi sợ. Ông chia khẩu phần đều nhau, kể cả khi đói. Ông tổ chức các trò chơi, các buổi lễ nhỏ giữa băng giá để giữ cho mọi người không gục ngã. Ông thậm chí còn quan tâm đến từng chú chó kéo xe, vì ông biết nếu mất đi tinh thần đoàn kết, cả nhóm sẽ tan rã.
Cuốn sách cũng đối chiếu nhẹ với Robert Falcon Scott – người chết cùng đồng đội trên đường về từ Nam Cực. Scott để lại những trang nhật ký đầy bi tráng, nhưng Shackleton để lại một sự thật đơn giản hơn: ông đã đưa tất cả mọi người trở về.
Khi “thất bại” trở thành bài học lớn nhất
Đọc Endurance giữa những ngày hiện đại, tôi không khỏi nghĩ đến những lần chúng ta tự đặt ra mục tiêu rồi thất bại. Shackleton đã thất bại trong sứ mệnh ban đầu – ông không bao giờ đặt chân lên lục địa Nam Cực trong chuyến đi đó. Nhưng cái “thất bại” ấy lại trở thành một trong những câu chuyện về khả năng chịu đựng và lãnh đạo ấn tượng nhất trong lịch sử.
Lansing viết với giọng văn bình thản, gần như không kịch tính hóa. Chính sự bình thản ấy càng làm nổi bật sự phi thường của những gì đã xảy ra. Không có anh hùng đơn độc. Có một nhóm người cùng chịu đựng, cùng đói, cùng lạnh, và cùng giữ cho nhau không gục.
Tôi không nghĩ đây là cuốn sách dành cho người đang tìm kiếm cảm hứng “chiến thắng mọi khó khăn”. Đây là cuốn sách dành cho những lúc bạn đang ở giữa một hoàn cảnh không còn lối thoát rõ ràng, khi mục tiêu ban đầu đã sụp đổ, và thứ duy nhất còn lại là câu hỏi: làm sao để đưa mọi người (kể cả chính mình) về nhà an toàn.
Endurance không phải là câu chuyện về một người đàn ông chinh phục Nam Cực. Đó là câu chuyện về một người đàn ông từ chối để lại ai phía sau, ngay cả khi cái giá phải trả là từ bỏ mọi danh vọng.
Nếu bạn đang ở giữa một giai đoạn mà mọi kế hoạch đều đổ vỡ, hãy thử đọc cuốn sách này. Không phải để tìm câu trả lời, mà để thấy rằng đôi khi, việc giữ cho mọi người còn sống đã là một thành tựu lớn hơn nhiều so với việc đạt được mục tiêu ban đầu.
Bạn đã từng trải qua một khoảnh khắc mà “thành công” không còn quan trọng bằng việc đơn giản là đưa mọi người về nhà chưa? Hay với bạn, ranh giới giữa thất bại và huyền thoại nằm ở đâu?
