Nguyễn Đình Thi (1924–2003) là một trong những tài năng đa diện nhất của văn học nghệ thuật Việt Nam hiện đại: nhà thơ, nhạc sĩ, nhà viết kịch, nhà lý luận và cũng là nhà tiểu thuyết. Trong lĩnh vực văn xuôi, bộ tiểu thuyết Vỡ bờ (tập I xuất bản năm 1962, tập II năm 1970) được xem là đỉnh cao sự nghiệp của ông – tác phẩm thành công nhất, đồ sộ nhất và cũng là một trong những tiểu thuyết sử thi tiêu biểu của nền văn học Việt Nam giai đoạn 1945–1975.
Tên sách rút gọn từ thành ngữ “tức nước vỡ bờ”. Nó còn bắt nguồn trực tiếp từ những câu thơ trong bài Đất nước của chính tác giả:
Súng nổ rung trời giận dữNgười lên như nước vỡ bờNước Việt Nam từ máu lửaRũ bùn đứng dậy sáng loà.
Hình ảnh ấy không chỉ là cảm hứng thơ mà còn trở thành ý niệm trung tâm của cả bộ tiểu thuyết: sức mạnh quần chúng bị dồn nén lâu ngày cuối cùng bùng lên, làm nên Cách mạng Tháng Tám.
Hành trình viết gần hai thập niên
Vỡ bờ không phải tác phẩm được viết “một hơi”. Bản thảo đầu tiên chỉ khoảng bảy, tám chục trang, viết năm 1953 rồi bỏ. Từ năm 1956, Nguyễn Đình Thi viết lại. Ông hoàn thành tập 1 năm 1961, in năm 1962. Tập 2 hoàn tất năm 1969, nhưng vì giấy khan hiếm thời chiến nên phải chờ thêm một năm mới in. Tổng cộng, độc giả phải chờ gần tám năm mới đọc trọn bộ.
Quá trình ấy đầy gian nan. Nguyễn Đình Thi vừa làm Tổng thư ký Hội Nhà văn, vừa lo việc gia đình, lại nhiều lần vào bệnh viện chữa lao. Có lúc ông phải viết “du kích” trong phòng bệnh vì bác sĩ cấm làm việc. Ông từng than: “Giá ngày ấy tôi viết liền một lèo cho xong toàn tập, thì bút đương đà, tôi làm việc hứng thú, say sưa biết mấy!” Khi viết xong trang cuối, ông cảm thấy bâng khuâng, buồn buồn vì đã gắn bó với các nhân vật quá lâu.
Để bù đắp vốn sống còn hạn chế về nông thôn, ông về Thanh Hà (Hải Dương) vác liềm làm ruộng, hỏi chuyện người dân, vẽ địa đồ, kẻ cây gia hệ, ghi chép các nghề phụ. Ông còn nghiên cứu bố cục Chiến tranh và hòa bình của Tolstoy. Có những nhân vật phải viết đi viết lại nhiều lần; tên nhân vật cũng thay đổi cho phù hợp với tầng lớp và tính cách (ví dụ nhân vật nữ từ Duyên thành Quyên vì thuộc gia đình nhà nho yêu nước).
Bức tranh xã hội đa chiều 1939–1945
Bộ tiểu thuyết dài hơn một nghìn trang, có khoảng 50 nhân vật đại diện cho hầu hết các tầng lớp xã hội Việt Nam trong giai đoạn từ khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ (1939) đến Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Một bên là quần chúng lao động: nông dân, công nhân, dân nghèo thành thị, trí thức. Bên kia là địa chủ, tư sản, tư sản mại bản và tay sai Nhật–Pháp (Nghị Khanh, Huyện Môn, Ích Phong…). Qua số phận của tập thể nhân vật ấy, Nguyễn Đình Thi đặt ra hàng loạt vấn đề lớn: chiến tranh, cách mạng, vận mệnh dân tộc, số phận tình yêu và sự sáng tạo nghệ thuật trong xã hội cũ, vai trò của người vợ, người mẹ trong gia đình.
Nhân vật tiêu biểu nhất là Khắc – một Đảng viên cộng sản, xuất thân từ gia đình nhà nho yêu nước. Anh bị bắt, chịu đòn tra tấn, nhưng không khuất phục. Đồng thời, anh cũng là người con, người chồng, người cha đầy tình cảm. Các nhà nghiên cứu đánh giá đây gần như là hình ảnh người Đảng viên cộng sản được xây dựng chân thực và tương đối hoàn chỉnh đầu tiên trong tiểu thuyết Việt Nam.
Bên cạnh đó là những nhân vật như Xoan (cô gái nông dân), Mầm (công nhân), Quyên (nhân vật chính của tập 2), Phượng, nhạc sĩ Toàn… Mỗi người mang một thế giới tâm hồn riêng, có lúc bi kịch, có lúc quật khởi. Tác phẩm không chỉ miêu tả “biển cả nhân dân” mà còn đi sâu vào những nỗi đau cá nhân, những mối tình dang dở, những dằn vặt lương tâm của giới trí thức tiểu tư sản.
Giá trị và những đánh giá
Vỡ bờ được xem là tiểu thuyết sử thi bề thế, tái hiện được bức tranh xã hội rộng lớn và cảm hứng nhân dân – cảm hứng lịch sử chủ đạo. Trang văn của Nguyễn Đình Thi đẹp, giàu chất thơ và triết lý. Ông thành công hơn khi viết về thế giới trí thức thành thị và các nhân vật phụ nữ nông thôn. Tuy nhiên, một số nhà phê bình (như Phan Cự Đệ, Tô Hoài) cũng chỉ ra hạn chế: vốn sống về quần chúng công nông còn mỏng, một số chi tiết nông thôn chưa thật xác, và đôi khi nhân vật được đặt dưới góc nhìn nhân đạo chung chung.
Dù vậy, những nhận định ấy không làm giảm giá trị của tác phẩm. Vỡ bờ vẫn là một trong những tiểu thuyết dài hơi quan trọng nhất của văn học Việt Nam hiện đại, đánh dấu sự trưởng thành của thể loại tiểu thuyết sử thi ở nước ta. Sau này, bộ sách còn được chuyển thể thành kịch bản phim truyền hình 30 tập.
Đọc Vỡ bờ hôm nay, người ta không chỉ thấy một thời kỳ lịch sử mà còn thấy nỗ lực bền bỉ của một nhà văn muốn ôm trọn cả một giai đoạn chuyển mình của dân tộc bằng ngôn từ. Từ “tức nước” đến “vỡ bờ”, đó không chỉ là sự bùng nổ của cách mạng mà còn là sự bùng nổ của chính ngòi bút Nguyễn Đình Thi sau gần hai mươi năm thai nghén.