Cuộc Cách mạng công nghiệp và những công nghệ mà cuộc cách mạng đó mang lại đã không lan được tới Ai Cập vì nước này lúc bấy giờ đang chịu sự kiểm soát của Đế chế Ottoman, cũng cai trị Ai Cập hệt như cách của gia đình Mubarak sau này. Sự cai trị của Ottoman ở Ai Cập bị Napoleon Bonaparte lật đổ vào năm 1798, nhưng sau đó đất nước lại rơi vào sự kiểm soát của thực dân Anh, và cũng giống như Ottoman, gần như không quan tâm gì đến sự thịnh vượng của Ai Cập. Dẫu rằng Ai Cập đã tống khứ đế chế Ottoman và đế quốc Anh, và đến năm 1952, lật đổ cả nền quân chủ, thế nhưng đất nước không có được những cuộc cách mạng như cách mạng 1688 ở Anh, và thay vì chuyển biến chính trị cơ bản ở Ai Cập, họ lại đưa một nhóm quyền thế khác lên cầm quyền, và nhóm này cũng không quan tâm gì đến việc mang lại phồn vinh cho những người dân thường, chẳng khác gì Ottoman và Anh trước kia. Hậu quả là, cơ cấu cơ bản của xã hội vẫn không thay đổi, và Ai Cập vẫn nghèo.
Trong quyển sách này, chúng ta sẽ tìm hiểu xem những diễn biến ấy tự tái diễn như thế nào theo thời gian và vì sao đôi khi những diễn biến ấy lại thay đổi, như ở Anh năm 1688 và ở Pháp với cuộc cách mạng năm 1789. Điều này sẽ giúp chúng ta tìm hiểu xem liệu tình hình ở Ai Cập ngày nay có thay đổi hay không và liệu cuộc cách mạng lật đổ Mubarak có dẫn đến một hệ thống thể chế mới, có thể mang lại thịnh vượng cho những người dân thường Ai Cập hay không. Ai Cập đã có những cuộc cách mạng trong quá khứ mà không đem lại thay đổi nào, vì những người làm cách mạng chỉ đơn thuần tiếp quản sự thống trị từ những người bị họ hạ bệ và tái tạo một hệ thống tương tự. Quả thật, người dân thường khó mà đạt được quyền lực chính trị thực sự và thay đổi cách thức xã hội vận hành. Nhưng điều này là một việc khả thi, và ta sẽ tìm hiểu xem việc ấy đã xảy ra ở Anh, Pháp và Hoa Kỳ, cũng như ở Nhật Bản, Botswana và Brazil như thế nào. Về cơ bản, đó là sự chuyển đổi chính trị theo một cách thức cần thiết để một xã hội nghèo nàn trở nên giàu có. Có những bằng chứng cho thấy điều này xem chừng đang xảy ra ở Ai Cập. Reda Metwaly, một người phản kháng khác trên quảng trường Tahrir, lập luận: “Giờ đây bạn thấy người Hồi giáo và người Cơ đốc giáo sát cánh với nhau, giờ đây bạn thấy già trẻ lớn bé đều kề vai nhau, tất cả đều mong muốn cùng một điều”. Ta sẽ thấy rằng một phong trào rộng lớn như thế trong xã hội là một phần then chốt của những gì từng xảy ra trong những cuộc chuyển đổi chính trị khác. Nếu ta biết khi nào và tại sao việc chuyển đổi đó xảy ra, ta sẽ ở vào vị thế tốt hơn để đánh giá khi nào ta có thể dự kiến những phong trào như thế sẽ thất bại như đã từng thất bại trong quá khứ và khi nào ta có thể hy vọng chúng sẽ thành công và cải thiện cuộc sống của hàng triệu người.
Từ thuở loài người bắt đầu định cư và tổ chức xã hội, câu hỏi “Tại sao có những quốc gia giàu, trong khi những quốc gia khác mãi nghèo?” luôn khiến các học giả, chính trị gia và người dân thường phải trăn trở. Phải chăng do khí hậu, tài nguyên thiên nhiên, tôn giáo, hay do lịch sử chinh phục và di cư? Trong thế giới hiện đại, khoảng cách giàu nghèo vẫn tồn tại sâu sắc — giữa Bắc và Nam bán cầu, giữa Hàn Quốc thịnh vượng và Triều Tiên nghèo khó dù cùng một dân tộc, giữa châu Âu phồn vinh và châu Phi đầy rẫy bất ổn.
Năm 2012, hai nhà kinh tế học
Daron Acemoglu (MIT) và James A. Robinson (Harvard) đã đưa ra một câu trả lời mới
mẻ và thuyết phục trong cuốn “Tại sao các quốc gia thất bại: Nguồn gốc quyền
lực, thịnh vượng và nghèo đói” (Why Nations Fail: The Origins of Power,
Prosperity, and Poverty). Cuốn sách lập tức trở thành một hiện tượng học
thuật toàn cầu, gây chấn động giới nghiên cứu và được đánh giá là một trong những
công trình có ảnh hưởng lớn nhất thế kỷ XXI về kinh tế chính trị.
Từ “Súng, vi trùng và thép” đến
“Tại sao các quốc gia thất bại” — hai góc nhìn về vận mệnh nhân loại
Trước Acemoglu và Robinson, học
giả Jared Diamond từng tạo nên tiếng vang với tác phẩm “Súng, vi trùng và
thép” (Guns, Germs, and Steel, 1997), trong đó ông lý giải sự khác
biệt về trình độ phát triển giữa các nền văn minh chủ yếu dựa trên yếu tố địa
lý và sinh thái. Theo Diamond, những dân tộc may mắn sống ở vùng có khí hậu
ôn hòa, tài nguyên dồi dào, động thực vật dễ thuần hóa sẽ phát triển nông nghiệp
sớm hơn, từ đó hình thành xã hội phức tạp, công nghệ, vũ khí và khả năng chinh
phục các vùng khác.
Cách tiếp cận của Diamond được ví
như một “định mệnh địa lý” (geographic determinism) – ông cho rằng sự phân bố tự
nhiên của tài nguyên và điều kiện môi trường chính là gốc rễ của bất bình đẳng
toàn cầu. Tác phẩm này đã mở ra một hướng nhìn mới, đặt con người trong bối cảnh
tự nhiên rộng lớn và chứng minh rằng sự phát triển không chỉ là câu chuyện của
ý chí, mà còn của hoàn cảnh.
Tuy nhiên, Acemoglu và Robinson
không đồng ý hoàn toàn với luận điểm đó. Họ cho rằng địa lý có thể ảnh hưởng,
nhưng không phải là yếu tố quyết định cuối cùng. Nếu địa lý là nguyên nhân cốt
lõi, tại sao hai miền Nam – Bắc Triều Tiên, cùng dân tộc, cùng khí hậu, lại có
kết quả hoàn toàn trái ngược? Hay tại sao Singapore – một quốc đảo nhỏ bé,
không tài nguyên – lại trở thành trung tâm tài chính toàn cầu, trong khi nhiều
quốc gia châu Phi giàu khoáng sản vẫn ngập trong nghèo đói?
Ở đây, “Tại sao các quốc gia
thất bại” đưa ra một luận điểm cốt lõi: thể chế – chứ không phải địa
lý hay văn hóa – mới là chìa khóa quyết định sự thịnh vượng hay suy vong của một
quốc gia.
Thể chế bao trùm và thể chế
bóc lột – hai con đường dẫn đến tương lai đối nghịch
Acemoglu và Robinson phân biệt
hai loại thể chế chính:
- Thể chế bao trùm (Inclusive Institutions) –
khuyến khích sáng tạo, bảo vệ quyền sở hữu, tạo cơ hội công bằng và cho
phép người dân tham gia vào đời sống chính trị, kinh tế.
- Thể chế bóc lột (Extractive Institutions) – tập
trung quyền lực vào tay một nhóm nhỏ, khai thác tài nguyên và sức lao động
của số đông để phục vụ lợi ích riêng.
Khi thể chế bao trùm được xây dựng,
xã hội sẽ mở ra không gian cho cạnh tranh, khuyến khích đầu tư, đổi mới công
nghệ và phát triển kinh tế bền vững. Trái lại, khi thể chế bóc lột chiếm ưu thế,
xã hội sẽ rơi vào vòng luẩn quẩn của nghèo đói, tham nhũng và bất ổn.
Một ví dụ kinh điển trong sách là
sự khác biệt giữa hai thành phố Nogales, Arizona (Mỹ) và Nogales,
Sonora (Mexico) – chỉ bị ngăn cách bởi một hàng rào biên giới. Hai cộng đồng
có cùng dân tộc, khí hậu, nhưng mức sống, y tế, giáo dục lại cách nhau cả thế kỷ.
Lý do duy nhất: họ nằm trong hai hệ thống thể chế khác nhau. Ở phía Mỹ, luật
pháp bảo vệ quyền cá nhân và khuyến khích làm giàu hợp pháp; ở phía Mexico,
tham nhũng và quyền lực tập trung khiến người dân không có động lực phát triển.
Sức mạnh của thể chế: từ Anh
quốc đến Botswana
Acemoglu và Robinson còn đưa ra
hàng loạt minh chứng lịch sử cho thấy thể chế có thể thay đổi vận mệnh một dân
tộc. Cách mạng Vinh Quang (Glorious Revolution) ở Anh thế kỷ XVII đã
chuyển quyền lực từ tay nhà vua sang Nghị viện, đặt nền móng cho thể chế bao
trùm đầu tiên trong lịch sử hiện đại. Từ đó, Anh bước vào thời kỳ công nghiệp
hóa, mở rộng thương mại và trở thành đế quốc toàn cầu.
Ngược lại, ở nhiều quốc gia Nam Mỹ,
thể chế bóc lột được duy trì suốt thời kỳ thuộc địa – nơi người Tây Ban Nha cai
trị bằng cách thu thuế nặng, chiếm đất và bóc lột thổ dân. Hệ thống quyền lực
khép kín ấy tiếp tục tồn tại sau khi giành độc lập, khiến châu lục này dù giàu
tài nguyên nhưng mãi không vươn lên được.
Đặc biệt, tác giả còn nêu ví dụ Botswana
– quốc gia duy nhất ở châu Phi duy trì được tăng trưởng ổn định suốt nhiều thập
kỷ. Dù khởi đầu nghèo khó, Botswana đã chọn con đường thể chế bao trùm: xây dựng
chính quyền minh bạch, phân bổ lợi nhuận từ kim cương cho phát triển giáo dục
và y tế, đồng thời giới hạn quyền lực của lãnh đạo. Kết quả là một “phép màu
châu Phi” giữa lục địa của nghèo đói.
Nếu “Súng, vi trùng và thép” tập trung vào nguồn gốc ban đầu của sự khác biệt – tại sao một số khu vực phát triển sớm hơn nhờ điều kiện tự nhiên – thì “Tại sao các quốc gia thất bại” lại tập trung vào quá trình duy trì hoặc đánh mất lợi thế đó.
Diamond giúp ta hiểu “tại sao phương Tây cất cánh”, còn Acemoglu giúp ta hiểu “vì sao nhiều quốc gia không bao giờ bay được”. Diamond nhấn mạnh yếu tố khách quan – môi trường, khí hậu, động vật, thực vật; Acemoglu nhấn mạnh yếu tố chủ quan – con người, quyền lực và thể chế.
Một cách hình tượng, Diamond vẽ bản đồ “sân chơi” của loài người, còn Acemoglu phân tích “luật chơi” mà con người đặt ra trên sân ấy. Chính luật chơi – tức là thể chế – mới quyết định ai được phép tham gia, ai bị loại bỏ, và ai có cơ hội chiến thắng.
Giá trị thời đại của “Tại sao các quốc gia thất bại”
Điểm cuốn hút của “Tại sao các quốc gia thất bại” không chỉ nằm ở lý thuyết mà còn ở khả năng soi chiếu thực tế. Trong thời đại toàn cầu hóa và công nghệ số, nơi các quốc gia đều có quyền tiếp cận tri thức và tài nguyên tương đối bình đẳng, sự khác biệt càng thể hiện rõ nét ở chất lượng thể chế: minh bạch, pháp quyền, giáo dục và quyền công dân.
Những quốc gia thành công trong kỷ nguyên mới – như Hàn Quốc, Estonia hay Singapore – đều là minh chứng sống động cho sức mạnh của thể chế bao trùm. Ngược lại, nơi nào quyền lực bị tập trung, kinh tế bị thao túng bởi nhóm lợi ích, thì dù có tài nguyên hay vị trí địa lý thuận lợi đến đâu, kết cục vẫn là trì trệ và sụp đổ.
Acemoglu và Robinson không chỉ mô tả, mà còn cảnh báo: thể chế bao trùm không bao giờ là vĩnh cửu. Khi nhóm quyền lực bắt đầu lợi dụng hệ thống để củng cố đặc quyền, thể chế bao trùm có thể bị biến dạng thành bóc lột. Lịch sử La Mã, Venice hay thậm chí Hoa Kỳ đều có những dấu hiệu cho thấy chu kỳ này lặp lại. Do đó, duy trì dân chủ và công bằng không chỉ là mục tiêu, mà là quá trình đấu tranh không ngừng.
Suy ngẫm về vận mệnh quốc gia
Tại sao các quốc gia thất bại là một công trình vượt biên giới giữa kinh tế, chính trị và lịch sử, buộc người đọc phải suy nghĩ lại về mối quan hệ giữa quyền lực và phát triển. Nó không chỉ là câu chuyện của các nhà lãnh đạo, mà còn là của mỗi công dân – bởi thể chế bao trùm chỉ tồn tại khi người dân có ý thức tham gia và bảo vệ quyền lợi của mình.
Nếu “Súng, vi trùng và thép” khiến ta hiểu vì sao một số dân tộc khởi đầu sớm hơn, thì “Tại sao các quốc gia thất bại” khiến ta hiểu vì sao họ có thể giữ được – hoặc đánh mất – thành quả đó. Một bên nói về điều kiện khởi đầu, một bên nói về hệ quả của lựa chọn. Và chính ở điểm giao nhau ấy, ta nhận ra một chân lý giản dị:
“Sự thịnh vượng không được ban tặng bởi thiên nhiên, mà được kiến tạo bởi con người – thông qua thể chế mà họ chọn để sống.”