"Con sẽ cố gắng không làm mẹ buồn."
An không phải nhân vật anh hùng. Cậu là đứa trẻ thành phố, sống cùng cha mẹ, rồi bị chiến tranh và cuộc di tản đẩy ra khỏi quỹ đạo quen thuộc. Trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp, An lạc mất gia đình và bắt đầu lang thang qua sông Tiền, sông Hậu, những kênh rạch, rừng tràm U Minh, xuống tận Năm Căn. Trên đường ấy, cậu gặp dì Tư béo, ông lão bắt rắn, thằng Cò, và nhiều người Nam Bộ khác – những người không giảng giải về lòng yêu nước bằng lời, mà bằng cách cho cậu ăn, cho cậu ngủ, và dẫn cậu vào rừng “ăn ong”.
Đoàn Giỏi viết rất chậm. Ông không vội đẩy An vào những biến cố lớn. Thay vào đó, ông để cậu đứng giữa rừng tràm và nhìn. Một đoạn văn mình đọc đi đọc lại nhiều lần: “Chim hót líu lo. Nắng bốc hương hoa tràm thơm ngây ngất. Gió đưa mùi hương ngọt lan ra, phảng phất khắp rừng.” Nghe có vẻ bình thường. Nhưng khi đặt cạnh cuộc đời An lúc ấy – một đứa trẻ vừa mất mát vừa chưa biết mình sẽ về đâu – thì cái đẹp ấy trở thành điều gì đó gần như vô điều kiện. Rừng không hỏi cậu là ai. Rừng chỉ cho cậu thấy mình đang sống.
Chuyến đi lấy mật ong cùng tía nuôi và thằng Cò là một trong những đoạn mình nhớ nhất. An được nhìn thấy cách người ta dẫn ong về kèo, cách họ lấy mật mà không cần phá tổ hoàn toàn, cách họ đối xử với rừng như một người hàng xóm lâu năm chứ không phải tài nguyên. Cậu vừa ngạc nhiên vừa ngưỡng mộ. Và trong sự ngưỡng mộ ấy có một sự chuyển dịch rất nhẹ: từ chỗ nhìn rừng bằng mắt người thành phố, An bắt đầu nhìn bằng mắt người đang ở trong rừng. Sự khác biệt này tưởng nhỏ, nhưng nó quyết định cả phần còn lại của câu chuyện.
Điều thú vị là Đoàn Giỏi không biến An thành “người của rừng” một cách đột ngột. Cậu vẫn nhớ phố. Cậu vẫn mang theo những thói quen và cách nghĩ của đứa trẻ được nuôi trong nhà. Nhưng dần dần, những thứ ấy bị mài mòn bởi những ngày lội nước, những đêm nghe tiếng chim, những lần chứng kiến người lớn làm việc trong im lặng. Mảnh đất không dạy An bằng bài học. Nó dạy bằng cách buộc cậu phải ở lại đủ lâu để cơ thể và giác quan tự điều chỉnh.
Đọc đến phần sau, mình nhận ra một điều hơi khó chịu: mình đã từng coi những cuốn sách như thế này là “sách cho trẻ em”, nghĩa là có thể đọc nhanh, hiểu nhanh, rồi bỏ qua. Thực ra Đất rừng phương Nam đòi hỏi người lớn đọc chậm hơn. Vì nó không chỉ kể về An. Nó kể về một cách sống mà nhiều người trong chúng ta đã đánh mất – cách sống mà ở đó thiên nhiên không phải là khung cảnh đẹp để chụp ảnh, mà là môi trường mình phải học cách đàm phán với từng ngày. Ong có thể đốt. Rắn có thể xuất hiện. Nước có thể sâu. Nhưng người ta vẫn vào rừng, vẫn lấy mật, vẫn nuôi sống nhau.
Có lẽ vì thế mà tác phẩm này, dù viết năm 1957 và dành cho thiếu nhi, vẫn khiến người lớn đọc xong thấy hơi trống. Không phải vì câu chuyện buồn, mà vì nó gợi lại một khả năng mà ta từng có: khả năng bị một nơi chốn làm thay đổi, chứ không chỉ đi qua nơi chốn ấy. An không tìm thấy cha ngay. Cậu cũng không lập tức trở thành chiến sĩ. Cậu lớn lên theo cách rất cụ thể – qua những vết ong đốt, những bữa cơm đơn giản, những đêm ngủ giữa rừng. Và đến cuối cùng, khi cậu chọn tham gia kháng chiến, quyết định ấy không đến từ một lời hiệu triệu lớn lao, mà từ chỗ cậu đã thuộc về mảnh đất đủ để không muốn thấy nó bị xâm phạm.
Mình không chắc ngày nay còn bao nhiêu đứa trẻ được phép “lạc” theo cách của An. Không phải lạc theo nghĩa mất gia đình trong chiến tranh – điều đó thật may là đã xa – mà là lạc theo nghĩa được đưa vào một không gian đủ lớn, đủ thật, đủ không kiểm soát để cơ thể và trí óc tự học cách định hướng. Chúng ta có nhiều công viên, nhiều khu bảo tồn, nhiều chương trình trải nghiệm thiên nhiên. Nhưng có vẻ như ta vẫn còn thiếu những khoảng trống đủ dài để một đứa trẻ có thể đứng giữa rừng tràm, ngửi mùi hoa, và tự hỏi mình đang ở đâu trong thế giới này – mà không có ai trả lời hộ.
Đất rừng phương Nam không phải cuốn sách hoàn hảo. Có những chỗ giọng kể hơi lý tưởng hóa con người Nam Bộ, có những đoạn thiếu nhi ngày nay có thể thấy chậm. Nhưng chính sự chậm ấy lại là thứ khiến mình nhớ lâu. Nó nhắc rằng có những bài học không nằm ở cao trào, mà nằm ở những buổi sáng người ta lội qua vùng lầy để đi lấy mật, rồi trở về với cái kèo ong đầy, mùi hương còn dính trên tay.
Bạn có từng đọc cuốn sách này lúc còn nhỏ không? Và nếu đọc lại bây giờ, bạn thấy An vẫn còn là một đứa trẻ, hay cậu đã trở thành một người lớn đang cố nhớ lại cách nhìn thế giới trước khi mọi thứ trở nên quá rõ ràng?