Rồi mẹ tôi trở về Tôi cũng không buồn. Trái lại, còn thấy làm khoan khoái vì được ở một mình nơi thoáng đãng, mát mẻ. Tôi vừa thầm cảm ơn mẹ, vừa sạo sục thăm tất cả các hang mẹ đưa đến ở. Khi đã xem xét cẩn thận rồi, tôi ra đứng ở ngoài cửa và ngửng mặt lên trời. Qua những ngọn cỏ ấu nhọn và sắc, tôi thấy màu trời trong xanh. Tôi dọn giọng, vỗ đôi cánh nhỏ tới nách, rồi cao hứng gáy lên mấy tiếng rõ to. Từ đây, tôi bắt đầu vào cuộc đời của tôi. Cho dù tôi sẽ sung sướng hay khổ sở, cái đó tùy ở tính tình tôi khôn ngoan hay đần độn. Song tôi chưa cần biết đến thế, tính đến thế. Mà hãy lấy sự được ung dung độc lập một mình là điều thích lắm rồi....
Một buổi chiều đi qua bãi cỏ, nghe tiếng dế gáy lẻ loi, mình mới nhớ lại rằng chú dế ấy từng dạy mình một bài học khá nặng về sự kiêu ngạo, về cái giá của những trò nghịch dại, và về việc trưởng thành không phải là lớn lên mà là biết nhận ra mình đã làm tổn thương người khác.
Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài ra đời từ rất sớm. Phần đầu (ban đầu mang tên Con dế mèn) được xuất bản năm 1941, sau đó được bổ sung và hoàn thiện thành bản đầy đủ vào năm 1955. Truyện gồm mười chương, kể về hành trình của chú Dế Mèn từ một chàng dế trẻ khỏe mạnh, kiêu căng, cho đến khi trở thành một nhân vật biết suy nghĩ và khao khát một thế giới hòa bình hơn giữa loài vật.
Mở đầu truyện, Mèn kể rằng mình sống độc lập từ thuở bé. “Ấy là tục lệ lâu đời trong họ nhà dế chúng tôi. Vả lại, mẹ thường bảo chúng tôi rằng: ‘Phải như thế để các con biết kiếm ăn một mình cho quen đi. Con cái mà cứ nhong nhong ăn bám vào bố mẹ thì chỉ sinh ra tính ỷ lại, xấu lắm…’” Câu chuyện bắt đầu bằng tinh thần tự lập ấy, nhưng rất nhanh, Mèn để sự tự tin biến thành tính hung hăng. Chú trêu chị Cốc, rồi hèn nhát trốn vào hang, để Dế Choắt – người hàng xóm yếu ớt – phải gánh chịu hậu quả. Trước khi tắt thở, Choắt nói một câu mà nhiều người đọc vẫn nhớ mãi: “Ở đời mà có thói hung hăng bậy bạ, có óc mà không biết nghĩ, sớm muộn rồi cũng mang vạ vào mình đấy.”
Đó là bài học đường đời đầu tiên, và cũng là đoạn nặng nề nhất của cuốn sách. Tô Hoài không viết theo kiểu răn dạy khô khan. Ông để Mèn chứng kiến cái chết của Choắt, để chú tự đứng trước nấm mộ và ân hận. Nhiều năm sau đọc lại, mình thấy đoạn này vẫn chạm. Không phải vì nó buồn, mà vì nó rất thật: phần lớn chúng ta đều từng có những lúc “có óc mà không biết nghĩ”, rồi chỉ nhận ra khi việc đã xảy ra, khi không thể làm lại được nữa.
Sau biến cố ấy, Mèn lên đường phiêu lưu cùng Dế Trũi. Hai chú gặp võ sĩ Bọ Ngựa huênh hoang, gặp Châu Chấu Voi, gặp thế giới của loài Kiến cần mẫn nhưng đôi khi cứng nhắc, gặp cả những cuộc xung đột và những phút suýt mất nhau. Mỗi vùng đất, mỗi loài vật là một tấm gương. Mèn dần bớt kiêu, học cách nhìn người khác không chỉ qua vẻ ngoài, học cách đứng cùng bạn khi khó khăn, và cuối cùng mang theo một ước mơ khá lớn so với thân hình nhỏ bé của mình: muốn các loài vật cùng nhau sống hòa bình, không còn phải đánh nhau chỉ vì hiểu lầm hay vì lòng kiêu ngạo.
Điều mình thích nhất ở cuốn sách không phải là các cuộc phiêu lưu li kỳ (dù chúng rất hấp dẫn với trẻ con), mà là cách Tô Hoài để nhân vật trưởng thành qua trải nghiệm thật, chứ không phải qua một bài giảng. Mèn không đột nhiên trở thành người tốt. Chú vẫn có lúc nóng nảy, vẫn có lúc sợ hãi, nhưng chú ngày càng biết lắng nghe và chịu trách nhiệm. Đó là kiểu trưởng thành mà người lớn cũng cần – không phải loại “tôi đã hiểu hết mọi thứ”, mà là loại “tôi đã từng sai, và tôi không muốn lặp lại nữa”.
Đọc Dế Mèn khi đã lớn, mình thấy nó không chỉ là chuyện thiếu nhi. Nó là chuyện về việc chúng ta học cách sống với nhau trong một thế giới đầy những sinh vật khác biệt – về cả hình dáng lẫn tính cách. Có những lúc mình thấy mình giống Mèn hồi đầu: tự tin quá mức, nghĩ mình hiểu người khác hơn họ hiểu chính họ. Có những lúc mình thấy mình giống Choắt: im lặng chịu đựng vì không đủ sức phản kháng. Và cũng có những lúc mình thấy mình giống Trũi: đi cùng bạn không phải vì to tát, mà vì tin rằng đi cùng nhau thì đường dài sẽ đỡ cô đơn hơn.
Tô Hoài viết về thế giới cỏ cây, nhưng ông viết rất gần với đời người. Ngôn ngữ giản dị, hình ảnh cụ thể, không cầu kỳ, thế mà những bài học vẫn nằm lại. Có lẽ vì thế mà cuốn sách đã đi qua nhiều thế hệ, được dịch ra nhiều ngôn ngữ, và vẫn được đưa vào chương trình học. Nó không kêu gọi trẻ con phải anh hùng ngay từ đầu. Nó chỉ bảo rằng nếu đã lỡ làm tổn thương người khác, hãy biết hối, hãy biết đi tiếp với một cách sống khác hơn.
Khi gấp sách lại, mình thường nhớ câu Mèn tự nhủ sau cái chết của Choắt: nếu đã trót không suy tính, lỡ xảy ra những việc dại dột, dù về sau có hối cũng không thể làm lại được.
Câu đó không làm mình buồn, mà làm mình cẩn thận hơn một chút với những lời nói và hành động của mình – dù là với người lớn hay với một chú dế nhỏ nào đó đang gáy ngoài sân.