“Con kinh nhỏ nằm vắt qua một cánh đồng rộng. Và khi chúng tôi quyết định dừng lại, mùa hạn hán hung hãn dường như cũng gom hết nắng đổ xuống nơi này. Những cây lúa chết non trên đồng, thân đã khô cong như tàn nhang chưa rụng, nắm vào bàn tay là nát vụn.”
Câu mở đầu ấy của Nguyễn Ngọc Tư không chỉ mô tả một cảnh đồng khô hạn. Nó như một lời báo trước: những gì sắp diễn ra trên trang giấy cũng sẽ khô khốc, nứt nẻ và không dễ dàng trôi qua như nước sông. Tôi cầm Cánh đồng bất tận lên với tâm thế đọc một tập truyện ngắn miền Tây quen thuộc, rồi bị giữ lại lâu hơn dự định. Không phải vì cốt truyện ly kỳ, mà vì cảm giác bị kéo vào một không gian vừa rất gần, vừa rất xa — gần ở giọng văn Nam Bộ, xa ở độ sâu của những vết thương không tên.
Tập truyện ra đời năm 2005, nhưng truyện ngắn cùng tên (và cả tuyển tập) vẫn được nhắc đến như một hiện tượng của văn học Việt Nam đương đại. Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 2006, giải Văn học ASEAN 2008, rồi được chuyển thể thành phim. Điều đáng nói là sức hút ấy không đến từ sự “nóng” của đề tài, mà từ cách Nguyễn Ngọc Tư viết về những mảnh đời nhỏ bé: không kêu gào, không kết luận đạo đức rõ ràng, chỉ để nỗi đau và sự chịu đựng tự nói.
Một gia đình lênh đênh trên chiếc ghe vịt
Truyện “Cánh đồng bất tận” xoay quanh ba cha con: ông Ba (hay Út Vũ trong một số cách gọi), Nương và Điền. Sau khi người vợ bỏ đi theo một gã lái buôn, ông Ba mang theo hai đứa con làm nghề chăn vịt chạy đồng. Họ sống trên ghe, di chuyển từ cánh đồng này sang cánh đồng khác theo mùa nước. Cuộc sống ấy vừa là mưu sinh, vừa là cách ông Ba chạy trốn và đồng thời “trả thù” quá khứ.
Người cha trở nên thô bạo, chai sạn với phụ nữ. Ông bắt cóc, chiếm đoạt rồi bỏ lại những người phụ nữ vô tình gặp trên đường, như một cách lặp lại sự phản bội mà chính mình từng chịu. Hai đứa con lớn lên trong môi trường ấy: Nương phải chứng kiến, phải chịu đựng, phải học cách không để lòng hận thù của cha nuốt chửng mình; Điền nhạy cảm hơn, dễ tổn thương và có lúc muốn chạy trốn. Khi họ cưu mang một người phụ nữ bị đánh ghen tơi tả (Sương), câu chuyện càng trở nên phức tạp. Lòng thương của người phụ nữ ấy dành cho hai đứa trẻ vừa là ánh sáng, vừa là nguồn cơn cho những xung đột mới.
Nguyễn Ngọc Tư không viết theo kiểu “cái thiện chiến thắng cái ác”. Bà để nhân vật đi trong vòng lặp: hận thù sinh ra hận thù, tổn thương sinh ra tổn thương. Cánh đồng lúc này không còn chỉ là không gian địa lý. Nó trở thành biểu tượng của sự vô tận — vô tận của nỗi cô đơn, của những kiếp người không bến đỗ, và của câu hỏi liệu con người có thoát được vòng luẩn quẩn ấy hay không.
Điều làm Cánh đồng bất tận khác biệt không chỉ nằm ở nội dung, mà ở cách kể. Nguyễn Ngọc Tư dùng ngôn ngữ đời thường Nam Bộ một cách tự nhiên: “ráng chút nghen”, những tiếng thở dài, những chi tiết nhỏ như lớp phèn vàng trên lông vịt, mùi trấu, tiếng rên của người đàn bà bị hành hạ. Những chi tiết ấy không phải để tô điểm, mà để khiến người đọc cảm thấy “thật” đến mức khó chịu. Văn của bà vừa có chất thơ (cánh đồng, nắng, gió chướng), vừa gai góc vì không né tránh những khoảnh khắc tàn nhẫn.
Ngôi kể chủ yếu từ góc nhìn của Nương — một cô gái trẻ đang lớn lên giữa những vết thương của người lớn — khiến câu chuyện vừa mang tính quan sát, vừa mang tính tự sự nội tâm. Người đọc không chỉ thấy “chuyện xảy ra”, mà còn thấy cách một đứa trẻ cố gắng hiểu, cố gắng tha thứ hoặc ít nhất là không để mình bị nuốt chửng bởi quá khứ của cha mẹ.
Những câu hỏi còn để ngỏ
Đọc xong, tôi không cảm thấy “được chữa lành” theo nghĩa dễ chịu. Tác phẩm không đưa ra giải pháp rõ ràng. Nó chỉ cho thấy: hận thù có thể truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác như một di sản không mong muốn; và sự tha thứ, nếu có, thường bắt đầu từ những người chịu thiệt thòi nhất (như Nương). Có những đoạn người đọc muốn trách ông Ba, nhưng cũng thấy rõ ông cũng là nạn nhân của chính nỗi đau mình. Sự phức tạp ấy làm câu chuyện khó quên.
Cánh đồng bất tận không phải sách để đọc cho vui. Nó là loại sách khiến người ta đọc chậm lại, dừng lại ở những đoạn tả cảnh đồng hoặc những đối thoại ngắn, rồi tự hỏi: mình đang đứng ở đâu trong vòng luẩn quẩn của tổn thương và tha thứ? Với những ai đã từng lớn lên trong gia đình có những vết nứt không nói thành lời, hoặc từng chứng kiến vòng lặp của hận thù, tập truyện này sẽ chạm rất gần.