Có một câu hỏi mà nhiều người trong chúng ta từng tự hỏi ít nhất một lần trong đời, thường là vào những đêm mất ngủ hoặc sau một thất bại nào đó: mình đang sống vì điều gì, hay mình chỉ đang chạy theo những gì người khác kỳ vọng?
Nhà giả kim (tên gốc The Alchemist) của Paulo Coelho không trả lời câu hỏi đó bằng những lý thuyết cao siêu. Cuốn sách kể một câu chuyện đơn giản đến mức gần như ngây thơ: Santiago, một cậu bé chăn cừu ở Andalusia, mơ thấy kho báu chôn dưới kim tự tháp Ai Cập. Cậu bỏ đàn cừu, rời quê hương, băng qua sa mạc, gặp gỡ những người lạ, học cách lắng nghe “ngôn ngữ của vũ trụ”, và cuối cùng tìm thấy thứ mình tìm kiếm ở một nơi không ngờ tới.
Câu chuyện nghe có vẻ quen thuộc, thậm chí hơi “cliché” nếu chỉ đọc lướt. Nhưng càng đọc chậm, càng thấy Coelho không viết về kho báu vật chất. Ông viết về hành trình một con người dám tin vào “Personal Legend” – truyền thuyết cá nhân, hay nói đơn giản hơn là tiếng gọi từ sâu thẳm bên trong mình.
Những gì sách muốn nói, và những gì nó thực sự để lại
Coelho xây dựng nhân vật Santiago như một hình ảnh đối lập với kiểu người “an toàn”. Cậu có thể tiếp tục chăn cừu, có tiền, có sự ổn định, thậm chí có thể cưới con gái thương gia. Nhưng cậu chọn đi. Trên đường, cậu gặp Melchizedek – vị vua Salem bí ẩn – người dạy cậu về dấu hiệu của vũ trụ; gặp nhà giả kim người Anh đang cố biến chì thành vàng nhưng vẫn còn sợ hãi; và gặp người giả kim đích thực ở ốc đảo, người giúp cậu hiểu rằng “khi bạn muốn điều gì đó, cả vũ trụ sẽ hợp lực giúp bạn đạt được”.
Câu nói nổi tiếng nhất của sách, “Khi bạn thật sự muốn một điều gì, cả vũ trụ sẽ hợp lực để giúp bạn đạt được nó”, thường bị trích dẫn một cách dễ dãi, như thể chỉ cần ước là được. Nhưng nếu đọc kỹ, Coelho không hề nói thế. Ông nhấn mạnh rằng bạn phải trả giá. Santiago phải bán đàn cừu, chịu đói, chịu sợ, chịu bị lừa, và cuối cùng phải đối mặt với nỗi sợ lớn nhất của mình. “Personal Legend” không phải là ước mơ miễn phí. Nó là thứ bạn sẵn sàng hy sinh những thứ khác để theo đuổi.
Điều thú vị là cuốn sách không ca ngợi sự liều lĩnh một cách mù quáng. Nhà giả kim từng nói với Santiago đại ý: nếu cậu chết giữa sa mạc, điều đó không có nghĩa là cậu sai. Nó chỉ có nghĩa là cậu đã sống đúng với mình. Đó là một cách nhìn khá khắc nghiệt, nhưng cũng trung thực. Nhiều người đọc Nhà giả kim và cảm thấy được tiếp thêm động lực. Mình thì thấy cuốn sách cũng chứa một lời cảnh báo ngầm: không phải ai cũng tìm thấy kho báu, và không phải kho báu nào cũng đáng cái giá phải trả.
Một góc nhìn cá nhân
Mình đọc Nhà giả kim lần đầu khi còn khá trẻ, và nhớ là đã rất xúc động. Đọc lại sau này, cảm xúc vẫn còn, nhưng kèm theo sự thận trọng hơn. Coelho viết rất hay về sự lắng nghe, về việc không bỏ qua những dấu hiệu nhỏ trong cuộc sống. Nhưng trong thực tế, “dấu hiệu của vũ trụ” đôi khi chỉ là sự trùng hợp, hoặc tệ hơn là sự tự huyễn hoặc của chính mình. Santiago may mắn vì câu chuyện của cậu được viết sẵn bởi tác giả. Chúng ta thì không.
Dù vậy, giá trị lớn nhất của sách, theo mình, không nằm ở thông điệp “hãy theo đuổi ước mơ”, mà nằm ở hình ảnh cuối cùng: kho báu thực sự nằm ngay dưới gốc cây nơi Santiago từng ngủ, ngay tại nơi cậu xuất phát. Cậu phải đi vòng quanh thế giới, học được bao nhiêu điều, mới nhận ra thứ mình tìm kiếm đã ở đó từ đầu. Đó là một phép ẩn dụ rất đẹp về sự trưởng thành. Nhiều khi chúng ta cần đi xa để hiểu rằng mình không cần đi xa đến thế.
Có một đoạn mình đặc biệt thích: khi Santiago hỏi nhà giả kim về cách biến chì thành vàng, nhà giả kim trả lời rằng chì và vàng vốn đã là cùng một thứ, chỉ khác ở mức độ “tinh khiết” mà thôi. Con người cũng vậy. Chúng ta không cần biến thành ai khác. Chúng ta chỉ cần loại bỏ những thứ không thuộc về mình.
Lời kết
Nhà giả kim không phải là cuốn sách thay đổi cuộc đời theo nghĩa đen. Nó không cho bạn công thức cụ thể để thành công, cũng không giải quyết được những vấn đề thực tế như tiền bạc, áp lực xã hội hay nỗi sợ thất bại. Nhưng nó làm một việc rất khó: nó khiến người đọc dừng lại một chút và tự hỏi, liệu mình có đang sống theo “truyền thuyết cá nhân” của mình, hay chỉ đang sống theo bản đồ của người khác vẽ ra.
Sau khi gấp sách lại, mình vẫn nghĩ về Santiago. Cậu đã tìm thấy kho báu, nhưng quan trọng hơn, cậu đã hiểu vì sao mình phải đi tìm nó. Và có lẽ, đó mới là điều mà nhiều người trong chúng ta vẫn đang lặng lẽ tìm kiếm.
Bạn đã từng có một “kho báu” mà sau một vòng đời mới nhận ra nó vốn đã ở rất gần mình chưa?