Giữa đại dương đêm tối, la bàn chỉ đúng hướng Bắc nhưng thủy thủ đoàn vẫn không biết mình đang trôi về phía Đông hay phía Tây bao nhiêu dặm. Một sai lệch nhỏ về kinh độ có thể đẩy con tàu thẳng vào đá ngầm, hoặc khiến cả đoàn thủy thủ chết đói vì lạc đường hàng tháng trời. Đó không phải là tình tiết trong tiểu thuyết phiêu lưu, mà là thực tế khắc nghiệt của hàng hải suốt nhiều thế kỷ trước khi John Harrison xuất hiện.
Dava Sobel kể lại câu chuyện này trong Longitude: The True Story of a Lone Genius Who Solved the Greatest Scientific Problem of His Time (1995). Cuốn sách không dài, nhưng nó làm một việc hiếm: biến một vấn đề kỹ thuật khô khan thành hành trình đầy kịch tính của một người thợ đồng hồ tự học, đối đầu với cả hệ thống khoa học chính thống của thời đại.
Vấn đề kinh độ thực ra rất đơn giản về mặt lý thuyết. Trái Đất quay 360 độ trong 24 giờ, nghĩa là mỗi giờ tương ứng 15 độ kinh độ. Nếu biết giờ địa phương trên tàu (xác định bằng vị trí Mặt Trời lúc chính ngọ) và đồng thời biết giờ tại một cảng gốc đã biết kinh độ, người ta có thể tính ra khoảng cách theo hướng Đông-Tây. Vấn đề là làm thế nào giữ được “giờ gốc” ấy chính xác tuyệt đối trong điều kiện tàu lắc, nhiệt độ thay đổi, độ ẩm cao, và không có đồng hồ nào thời đó làm được việc ấy ngoài đất liền.
Năm 1707, một thảm họa hàng hải làm chết khoảng hai nghìn thủy thủ Anh vì sai lệch vị trí đã thúc đẩy Nghị viện Anh ban hành Đạo luật Kinh độ năm 1714, treo giải thưởng khổng lồ cho ai giải quyết được bài toán. Các nhà thiên văn học lớn thời bấy giờ – trong đó có cả Newton – tin rằng giải pháp phải đến từ quan sát thiên thể, đặc biệt là khoảng cách góc của Mặt Trăng. Họ thành lập Ủy ban Kinh độ và kiểm soát gần như toàn bộ quá trình xét duyệt.
John Harrison, một thợ mộc kiêm thợ đồng hồ tự học ở Yorkshire, lại đi theo hướng hoàn toàn khác. Ông dành gần bốn mươi năm đời mình để chế tạo các đồng hồ hàng hải (marine chronometer) từ H1 đến H4. H4, chiếc đồng hồ bỏ túi hoàn chỉnh, đã chứng minh khả năng giữ thời gian với độ chính xác đáng kinh ngạc ngay cả khi vượt đại dương. Sobel viết một câu rất đẹp về thành tựu này: “Ông đã giật lấy vị trí của thế giới từ những ngôi sao và khóa bí mật ấy vào trong một chiếc đồng hồ bỏ túi.”
Điều làm cuốn sách sâu sắc không chỉ nằm ở phần kỹ thuật. Nó còn là câu chuyện về sự va chạm giữa thiên tài thực hành và quyền lực học thuật. Các nhà thiên văn học tại Đài quan sát Greenwich, đặc biệt là Nevil Maskelyne, liên tục trì hoãn, đòi thử nghiệm thêm, thậm chí có những hành động khiến Harrison phải nhờ đến sự can thiệp của vua George III mới nhận được phần lớn giải thưởng khi đã già. Sobel không biến câu chuyện thành đen trắng hoàn toàn – phương pháp Mặt Trăng cũng có giá trị của nó – nhưng bà cho thấy rõ ràng rằng một giải pháp thực tiễn, được tạo ra bởi bàn tay người thợ, đã bị hệ thống chuyên môn cản trở trong thời gian dài.
Đọc Longitude, tôi cứ nghĩ đến những lúc mình thấy một ý tưởng đơn giản, hữu dụng bị vùi dập vì nó không “đúng chuẩn” của giới chuyên môn. Harrison không phải nhà khoa học được đào tạo bài bản. Ông không viết luận văn. Ông chỉ cần chiếc đồng hồ chạy đúng, và ông đã làm được. Cuốn sách nhắc tôi rằng đôi khi sự kiên trì của một người đứng ngoài hệ thống lại mở ra cánh cửa mà cả một thế hệ học giả không tìm thấy.
Một đoạn khác trong sách khiến tôi dừng lại khá lâu: “Thời gian đối với đồng hồ cũng giống như tâm trí đối với bộ não. Đồng hồ chứa đựng thời gian, nhưng thời gian không chịu bị nhốt lại… Ngay cả khi kim đồng hồ đứng yên, thời gian vẫn tiếp tục trôi. Điều tốt nhất chúng ta có thể hy vọng ở một chiếc đồng hồ là nó bắt kịp được nhịp ấy.” Đoạn này vượt ra ngoài câu chuyện hàng hải. Nó chạm đến cảm giác về sự hữu hạn của những công cụ chúng ta tạo ra để đo lường thế giới, và về việc con người vẫn phải chạy theo một thứ lớn hơn mình.
Longitude không phải cuốn sách dạy bạn cách xác định kinh độ. Nó là cuốn sách về việc một vấn đề tưởng chừng chỉ thuộc về hàng hải đã thay đổi thương mại, thám hiểm, và cả cách chúng ta hình dung về không gian trên Trái Đất. Sau Harrison, bản đồ thế giới trở nên chính xác hơn, các tuyến đường biển an toàn hơn, và đế chế hàng hải Anh củng cố được vị thế của mình. Tất cả bắt đầu từ một người đàn ông ngồi trong xưởng, cố gắng làm cho những bánh răng nhỏ xíu không bị sai lệch dù con tàu đang chao đảo giữa sóng.
Có những lúc tôi tự hỏi: nếu ngày nay có một “bài toán kinh độ” nào đó đang chờ giải quyết – có thể là trong khoa học, trong công nghệ, hoặc thậm chí trong cách chúng ta tổ chức xã hội – thì liệu giải pháp sẽ đến từ những người đang đứng trong hệ thống, hay từ một ai đó đang âm thầm làm việc ngoài rìa, chỉ vì tin rằng mình có thể làm được điều mà người khác cho là không thể?
Bạn đã từng gặp một “John Harrison” nào trong đời mình chưa – người giải quyết vấn đề bằng cách đi đường khác hẳn với những gì mọi người đang làm?