Sol 6. Mark Watney mở mắt giữa căn Hab trống trơn, nghe tiếng gió bụi đỏ gào bên ngoài, và hiểu rõ một sự thật lạnh lẽo: mình vừa trở thành người chết duy nhất còn thở trên Sao Hỏa. Phi hành đoàn đã lên đường. Tín hiệu sinh tồn của anh bị coi là bằng chứng đã chết. Còn anh thì đang nằm đây, với vết thương hở, khẩu phần ăn tính bằng tuần, và một hành tinh không có nước lỏng, không có oxy, không có sự tha thứ.
Andy Weir không viết một câu chuyện anh hùng kiểu Hollywood ngay từ đầu. Ông để nhân vật chính tự thú nhận bằng giọng văn nửa đùa nửa thật: “I’m pretty much fucked.” Câu ấy đủ để người đọc biết mình đang bước vào một cuốn tiểu thuyết khoa học viễn tưởng “cứng” – nơi mọi giải pháp đều phải tính toán được bằng công thức, không phải bằng phép màu. Mark không phải siêu nhân. Anh là kỹ sư kiêm nhà thực vật học, người mang theo một ít đất Trái Đất, một túi phân khô của cả phi hành đoàn, và bộ óc biết biến từng vấn đề thành bài toán có thể giải được từng bước một.
Đọc “Người về từ sao Hỏa”, mình thấy rõ nhất là sự kiên trì không ồn ào. Mark không ngồi than thở về cô đơn. Anh ngồi tính toán: làm sao tạo ra nước từ hydrazine độc hại mà không nổ tung căn Hab? Làm sao biến đất Sao Hỏa thành đất trồng được khoai tây? Làm sao sửa một chiếc rover để đi hàng trăm cây số đến nơi có thể liên lạc lại với Trái Đất? Mỗi giải pháp đều có rủi ro thật. Có lần anh suýt chết vì khí hydro tích tụ. Có lần vườn khoai bị phá hủy bởi một tai nạn. Nhưng sau mỗi lần ấy, anh lại mở nhật ký và viết tiếp, với cái giọng châm biếm quen thuộc: mình vẫn còn sống, vậy thì tiếp tục.
Điều mình thích ở cuốn sách là cách nó đối xử với khoa học. Khoa học ở đây không phải thứ xa xôi, cũng không phải thứ được thần thánh hóa. Nó là thứ bạn có thể làm được nếu chịu ngồi xuống, đo đạc, thử sai, rồi thử lại. Mark tự nhận mình là “nhà thực vật học giỏi nhất hành tinh này” – câu nói vừa buồn cười vừa đúng, vì hành tinh ấy chỉ có một người. Sự hài hước của anh không phải để làm nhẹ vấn đề, mà để giữ cho đầu óc còn tỉnh táo khi mọi thứ xung quanh đều đang cố giết mình. Đọc những đoạn ấy, mình thường dừng lại một chút và nghĩ: trong đời thường, khi đối mặt với một vấn đề lớn, mình có thói quen ngồi xuống viết ra từng bước nhỏ như Mark không, hay mình chỉ ngồi nhìn nó và hy vọng nó tự biến mất?
Review sách: Lược sử thời gian.
Câu chuyện không chỉ dừng lại ở một người trên Sao Hỏa. Phía bên kia, ở Trái Đất, NASA và cả thế giới cũng đang tính toán. Có những quyết định khó khăn về rủi ro, về nguồn lực, về việc có nên đánh cược sinh mạng của những người khác để cứu một người. Cuốn sách không giản lược những tranh luận ấy thành đúng-sai dễ dàng. Nó để người đọc thấy: cứu một mạng người đôi khi đòi hỏi sự đồng lòng của rất nhiều người, và sự đồng lòng ấy không phải lúc nào cũng đến dễ dàng. Khi cuối cùng mọi thứ hội tụ, cảm giác không phải là phép màu, mà là kết quả của hàng trăm bài toán đã được giải đúng hướng.
Mình không đọc cuốn sách này để tìm một thông điệp lớn lao kiểu “đừng bao giờ bỏ cuộc”. Thông điệp ấy nghe thì hay, nhưng dễ trở thành khẩu hiệu. Điều mình nhận được là cụ thể hơn: khi bạn bị mắc kẹt, hãy bắt đầu bằng việc bạn biết rõ nhất. Mark biết thực vật, biết kỹ thuật, biết toán. Anh không cố trở thành thứ gì khác. Anh chỉ áp dụng những thứ ấy vào hoàn cảnh mới, rồi chịu đựng những lần thất bại đủ lâu để tìm ra cách tiếp theo. Có những đoạn sách mình đọc chậm lại chỉ vì muốn hiểu xem anh tính toán lượng nước hay đường đi của rover như thế nào – không phải vì mình là chuyên gia, mà vì thấy sự rõ ràng ấy có sức thuyết phục riêng.
Sau khi gấp sách lại, hình ảnh còn đọng lại không phải là cảnh hành tinh đỏ rộng lớn, mà là hình ảnh một người ngồi trong căn phòng nhỏ, viết nhật ký, trồng khoai tây, và tự nói chuyện với chính mình để không phát điên. Khoa học giúp anh sống sót, nhưng sự kiên nhẫn và khả năng tự giễu cũng giữ cho anh còn là người. Đó có lẽ là điều mình nhớ nhất.
Nếu một ngày bạn tỉnh dậy và phát hiện mình là người duy nhất còn lại trên một hành tinh xa lạ, với chỉ những thứ đang có trong tay, bạn sẽ bắt đầu giải quyết vấn đề nào trước tiên? Và bạn sẽ viết gì vào nhật ký của mình vào cuối ngày hôm ấy?