Trong một căn hầm ẩm thấp ở thị trấn nhỏ Molching, cô bé Liesel Meminger ngồi dưới ánh nến run rẩy, lật từng trang sách đã cũ sờn. Bên ngoài, chiến tranh đang nuốt chửng cả nước Đức. Bên trong, những con chữ lại mở ra một không gian khác – nơi cái chết có thể ngồi cạnh và lắng nghe.
The Book Thief (Kẻ trộm sách) của Markus Zusak được xuất bản năm 2005, lấy bối cảnh nước Đức thời Quốc xã. Điều đặc biệt là toàn bộ câu chuyện được kể bởi chính Thần Chết. Đây không phải cái chết lạnh lùng, vô cảm thường thấy trong văn học chiến tranh, mà là một kẻ quan sát mệt mỏi, đôi khi xúc động, đôi khi cay đắng trước cách con người sử dụng ngôn từ – vừa để xây dựng, vừa để hủy diệt.
Liesel đến nhà gia đình Hubermann sau khi mất em trai trên đường đến nơi ở mới. Tại đám tang em, cô bé đánh cắp cuốn sách đầu tiên trong đời. Từ đó, hành trình “trộm sách” của cô bắt đầu: từ đống sách cháy dở sau những buổi đốt sách công cộng, đến thư viện riêng của vợ thị trưởng. Người cha nuôi Hans Hubermann – một họa sĩ bảng hiệu hiền lành – dạy cô đọc chữ trong những đêm dài. Người mẹ nuôi Rosa thì mắng chửi ầm ĩ nhưng vẫn che chở. Và rồi Max Vandenburg – chàng trai Do Thái được giấu trong tầng hầm – cùng Liesel chia sẻ những trang giấy viết tay, những câu chuyện về bóng tối và hy vọng.
Zusak không viết một câu chuyện chiến tranh theo kiểu sử thi hay bi kịch lớn. Ông viết về những khoảng trống nhỏ: tiếng accordion của Hans, màu tóc vàng của Rudy, mùi bánh mì cháy, và những cuốn sách được truyền tay trong im lặng. Ngôn từ trở thành nhân vật trung tâm. Hitler dùng từ ngữ để kích động cả một dân tộc. Liesel dùng từ ngữ để giữ lại một người, để kể chuyện cho Max, để viết nên cuốn sách của riêng mình. Có đoạn Thần Chết nói: “Những từ ngữ. Tại sao chúng phải tồn tại? Không có chúng, sẽ chẳng có điều gì trong số này.”
Điều khiến tác phẩm đứng được lâu không phải là những tình tiết bất ngờ, mà là cách Zusak để cái chết nhìn con người bằng một ánh mắt vừa mệt mỏi vừa thương cảm. Thần Chết thừa nhận mình “bị ám ảnh bởi loài người”. Không phải vì con người giết nhau nhiều, mà vì họ vẫn có thể tử tế trong những hoàn cảnh không đáng tử tế. Hans giấu Max. Rosa chia phần bánh mì ít ỏi. Liesel đọc sách cho Max nghe trong bóng tối. Những hành động nhỏ ấy không làm thay đổi cục diện chiến tranh, nhưng chúng giữ lại một phần nhân tính mà bạo lực không thể xóa sạch.
Trong thời đại mọi thứ đều chạy nhanh, cuốn sách này làm chậm lại một cách cố ý. Nó không hô hào “sách cứu thế giới”, mà chỉ cho thấy: đôi khi, một cuốn sách có thể cứu một người trong một đêm, và một người được cứu có thể giữ lại một phần thế giới.
Có người cho rằng việc chọn Thần Chết làm người kể chuyện làm giảm độ chân thực. Mình lại thấy ngược lại. Khi cái chết kể, những chi tiết đời thường trở nên sắc nét hơn. Nó không còn là “chuyện xảy ra thời chiến”, mà là những cuộc đời cụ thể đang cố gắng không bị xóa tên.
Kết luận
Kẻ trộm sách không phải cuốn tiểu thuyết dễ đọc nếu bạn đang tìm sự giải trí nhẹ nhàng. Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn và sự sẵn sàng đối diện với những khoảng tối. Nhưng nếu bạn từng cảm thấy một cuốn sách nào đó giữ mình lại trong những ngày khó khăn, hoặc từng tự hỏi ngôn từ có thể làm được gì ngoài việc truyền đạt thông tin, thì đây là một tác phẩm đáng để dành thời gian.
Bạn đã từng có cuốn sách nào “cứu” mình trong một khoảng thời gian khó khăn chưa? Hay có câu chuyện nào về sức mạnh của ngôn từ khiến bạn nhớ mãi?