Ở phần trước (phần 1), chúng ta đã đi cùng Kaku và Hawking trên con đường tìm kiếm một phương trình có thể mô tả toàn bộ vũ trụ vật chất, và nhận ra rằng chính khái niệm thời gian cũng không còn là thứ tuyệt đối như chúng ta từng tưởng. Phần này, mình muốn lùi lại một bước – không phải để bỏ qua những phương trình ấy, mà để hỏi: loài sinh vật nào đã viết ra chúng? Và loài ấy đã trở thành “chúng ta” bằng cách nào?
Yuval Noah Harari trong Lược sử loài người không bắt đầu từ Big Bang. Ông bắt đầu từ khoảng 70.000 năm trước, khi Homo sapiens – lúc ấy chỉ là một trong nhiều loài người – đột ngột có được một khả năng mới: nói về những thứ không tồn tại trong thế giới vật chất. Ông gọi đó là Cuộc Cách mạng Nhận thức. Trước đó, các loài người có thể hợp tác trong nhóm nhỏ, dựa trên sự quen biết trực tiếp. Sau đó, chúng ta bắt đầu tin vào những thực tại tưởng tượng: thần linh, tổ tiên, quốc gia, tiền tệ, quyền lợi. Những câu chuyện chung ấy cho phép hàng chục, hàng trăm, rồi hàng triệu người hợp tác với nhau mà không cần quen biết.
Harari không phủ nhận vai trò của ngôn ngữ. Nhưng ông nhấn mạnh một điểm then chốt: ngôn ngữ của chúng ta không chỉ dùng để mô tả thế giới có thật, mà còn dùng để tạo ra những thế giới chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng tập thể. Một con tinh tinh có thể cảnh báo “có sư tử ở bờ sông”. Chỉ Homo sapiens mới có thể nói “sư tử ấy là linh hồn bảo hộ của bộ tộc chúng ta”, và khi hàng trăm người cùng tin vào câu nói ấy, họ có thể tổ chức săn bắn, chia sẻ thức ăn, và duy trì trật tự xã hội theo cách mà không loài nào khác làm được ở quy mô lớn.
Đây là chỗ Lược sử loài người bắt đầu nói chuyện với Phương trình của Chúa và Lược sử thời gian. Kaku và Hawking đang tìm kiếm những quy luật có thể viết bằng phương trình. Nhưng chính khả năng tin vào những thứ không vật chất – những câu chuyện, những quy tắc, những “thực tại tưởng tượng” – lại là thứ cho phép Homo sapiens xây dựng các xã hội đủ phức tạp để nuôi dưỡng những nhà vật lý có thể viết ra những phương trình ấy. Chúng ta không chỉ là sản phẩm của các định luật vật lý. Chúng ta còn là loài đã tạo ra những câu chuyện đủ mạnh để vượt qua giới hạn của chính các định luật ấy trong phạm vi hợp tác xã hội.
Cách mạng Nông nghiệp và cái giá của sự ổn định
Harari không dừng ở Cuộc Cách mạng Nhận thức. Ông tiếp tục với Cuộc Cách mạng Nông nghiệp, khoảng 12.000 năm trước. Đây là điểm gây tranh cãi nhiều nhất trong sách. Ông gọi nó là “một trong những sai lầm lớn nhất của lịch sử”. Không phải vì nông nghiệp không mang lại sự phát triển, mà vì cái giá phải trả cho từng cá nhân thường lớn hơn lợi ích. Người săn bắt hái lượm trước đó làm việc ít giờ hơn, ăn uống đa dạng hơn, và ít bị bệnh tật hơn so với những người nông dân đầu tiên. Nhưng nông nghiệp cho phép nuôi dưỡng nhiều người hơn trên cùng một diện tích đất. Dân số tăng. Xã hội phức tạp hơn. Và một khi đã bước vào con đường ấy, rất khó quay lại.
Điều thú vị là Harari không mô tả nông nghiệp như một tiến bộ thuần túy, cũng không mô tả nó như một thảm họa tuyệt đối. Ông mô tả nó như một quá trình mà loài người dần bị chính những gì mình tạo ra ràng buộc. Lúa mì không chỉ là thức ăn. Nó là một loài thực vật đã “thuần hóa” con người theo một nghĩa nào đó: chúng ta phải dành phần lớn thời gian để chăm sóc nó, bảo vệ nó, và phụ thuộc vào nó. Đây là một cách nhìn khiến mình dừng lại khá lâu. Nó không phủ nhận thành tựu của nông nghiệp, nhưng nó nhắc chúng ta rằng mọi bước tiến lớn của loài người thường đi kèm với những ràng buộc mới.
Và chính những ràng buộc ấy lại tạo điều kiện cho những bước tiến tiếp theo. Để quản lý một xã hội nông nghiệp lớn, con người cần những câu chuyện chung mạnh mẽ hơn: tôn giáo có hệ thống, luật pháp, đế chế. Những “thực tại tưởng tượng” trở nên phức tạp hơn, và chúng cho phép hợp tác ở quy mô lớn hơn nữa. Đến khi Cuộc Cách mạng Khoa học bắt đầu khoảng 500 năm trước, loài người đã có đủ hạ tầng xã hội và đủ sự tò mò để bắt đầu đặt những câu hỏi mà Kaku và Hawking sau này sẽ theo đuổi.
Từ những câu chuyện đến những phương trình
Harari dành một phần quan trọng của sách để nói về Cuộc Cách mạng Khoa học. Ông không coi khoa học chỉ là sự tích lũy kiến thức. Ông coi nó là một thay đổi trong thái độ: loài người bắt đầu thừa nhận rằng mình không biết. Trước đó, hầu hết các hệ thống tri thức truyền thống đều tự nhận là đã có câu trả lời. Khoa học hiện đại bắt đầu từ chỗ thừa nhận sự thiếu hiểu biết, rồi tìm cách giảm bớt sự thiếu hiểu biết ấy bằng quan sát, thí nghiệm, và toán học.
Đây là chỗ ba cuốn sách gặp nhau một cách rõ ràng nhất. Hawking trong Lược sử thời gian nói về việc tìm kiếm một lý thuyết thống nhất có thể mô tả toàn bộ vũ trụ. Kaku trong Phương trình của Chúa cho rằng thuyết dây có thể là ứng viên cho lý thuyết ấy. Nhưng cả hai đều chỉ có thể viết những cuốn sách ấy vì loài người đã xây dựng được những xã hội đủ ổn định, đủ giàu có, và đủ tò mò để nuôi dưỡng những người dành cả đời cho những câu hỏi không mang lại lợi ích tức thời. Và những xã hội ấy, theo Harari, được xây dựng trên nền tảng những câu chuyện chung – những thực tại tưởng tượng mà mọi người cùng tin.
Mình không nghĩ Harari đang nói rằng khoa học chỉ là một “câu chuyện” như tôn giáo. Ông phân biệt khá rõ: khoa học có khả năng tự sửa chữa, có tiêu chuẩn kiểm chứng, và có thể thay đổi khi bằng chứng mới xuất hiện. Nhưng ông cũng chỉ ra rằng ngay cả khoa học cũng cần những “câu chuyện” ở mức độ xã hội để có thể tồn tại: niềm tin vào giá trị của việc tìm hiểu thế giới, sự đồng thuận về phương pháp, và những tổ chức (đại học, viện nghiên cứu, nhà xuất bản) cho phép kiến thức được truyền lại và kiểm chứng. Những thứ ấy không tồn tại trong tự nhiên. Chúng là sản phẩm của sự hợp tác tập thể dựa trên những niềm tin chung.
Chúng ta đang đứng ở đâu?
Khi đặt ba cuốn sách cạnh nhau, mình thấy một chuỗi khá rõ. Vũ trụ vật chất, theo Kaku và Hawking, vận hành theo những quy luật có thể mô tả bằng phương trình. Những quy luật ấy đã tạo ra một hành tinh có điều kiện cho sự sống. Sự sống ấy đã tiến hóa thành một loài có khả năng tin vào những thứ không tồn tại trong thế giới vật chất. Và chính khả năng ấy đã cho phép loài ấy xây dựng những xã hội đủ phức tạp để bắt đầu hỏi lại về những quy luật đã tạo ra mình.
Điều này không có nghĩa là mọi thứ đã được giải thích. Kaku vẫn đang tìm kiếm một phương trình thống nhất mà chưa được kiểm chứng đầy đủ. Hawking đã chỉ ra rằng thời gian có thể không có khởi đầu theo nghĩa thông thường, nhưng vẫn còn nhiều câu hỏi mở về bản chất của vũ trụ. Harari thì nhấn mạnh rằng ngay cả khi chúng ta hiểu rõ hơn về vũ trụ vật chất, chúng ta vẫn đang sống trong một thế giới mà phần lớn các quy tắc xã hội là sản phẩm của trí tưởng tượng tập thể. Và những quy tắc ấy có thể thay đổi – đôi khi rất nhanh – nếu đủ người tin vào một câu chuyện khác.
Có một câu hỏi mà cả ba tác giả đều chạm đến theo cách riêng, dù không ai trong số họ phát biểu nó một cách trực tiếp: liệu loài người có đang tiến đến một điểm mà chúng ta không chỉ hiểu vũ trụ, mà còn có khả năng thay đổi chính mình ở mức độ cơ bản? Harari trong những tác phẩm sau này đã nói nhiều hơn về điều này. Nhưng ngay trong Lược sử loài người, ông đã gợi ý rằng Cuộc Cách mạng Khoa học có thể không chỉ là bước cuối cùng của lịch sử loài người, mà có thể là bước đầu tiên của một điều gì đó khác – một giai đoạn mà loài người bắt đầu thiết kế lại chính mình bằng công nghệ.
Mình không có câu trả lời. Nhưng sau khi đọc ba cuốn sách này cạnh nhau, mình thấy một điều khá rõ: chúng ta đang sống trong một khoảng thời gian mà những câu hỏi về vũ trụ vật chất và những câu hỏi về bản chất của loài người không còn tách biệt như trước. Một phương trình có thể mô tả toàn bộ lực trong tự nhiên sẽ không chỉ là một thành tựu của vật lý. Nó sẽ là một thành tựu của một loài đã mất hàng chục nghìn năm để học cách tin vào những thứ không tồn tại, để hợp tác với những người xa lạ, và để đặt ra những câu hỏi mà tổ tiên của chúng ta không thể tưởng tượng được.
Và có lẽ, đó cũng là lý do tại sao những cuốn sách như thế này vẫn đáng đọc. Không phải vì chúng đưa ra câu trả lời cuối cùng. Mà vì chúng nhắc chúng ta rằng chính việc đặt câu hỏi – về vũ trụ, về thời gian, về chính mình – đã là một phần của câu chuyện dài mà chúng ta đang sống.
(Kết thúc chuỗi bài. Nếu bạn đã đọc một trong ba cuốn sách này, hoặc muốn thảo luận thêm về cách chúng kết nối với nhau, hãy để lại bình luận. Mình rất muốn nghe.)