Nhớ lại, những khi buồn bã mưa dầm gió bấc, không hiểu tại sao chỉ thấy nhớ ban đêm. Tưởng như cả năm, đêm nào thành phố cũng toàn những rét mướt sâu thẳm. Vẫn biết Hà Nội có bốn mùa, mà cứ ngỡ thế. Ô hay vậy.
Có lẽ vì trong lòng sẵn nông nỗi về những đêm buồn. Cái ông Phạm Đình Hổ ngày xưa viết tập ký “Vũ trung tùy bút", nhà ông Hổ ở phố Hàng Buồm. Mỗi khi ông ghi lại những tai nghe mắt thấy và cái nghĩ về đất kinh kỳ, chắc không phải lúc nào ông cũng viết trong mưa. Chỉ bởi trong lòng ông có mưa gió khi cầm bút mà thôi. Cũng là một cái nhìn Hà Nội thuở nào.
Trong những tiếng đêm ấy nhiều những tiếng rao hàng của những người tha hương. Những người Tàu bỏ đất nước đi ra ngoài cõi rải rác cả nghìn năm tới nay. Không biết các đời trước ra sao, chứ cứ như tôi thấy thì mỗi lần bên Tàu có biến động, ở đây lại chật ních người Tàu chạy loạn. Tướng Tàu các tỉnh choảng nhau, người như vỡ chợ sang Hải Phòng, sang Hà Nội. Ông Tôn Dật Tiên cũng đã đến Hà Nội ẩn ở trường trung học Hoa kiểu số nhà 19 phố Hàng Buồm (Hội Văn nghệ Hà Nội bấy giờ). Mấy năm trước còn cái cửa sổ căng lưới thép chống đạn ở căn gác hai của ngôi nhà đường Phan Bội Châu. Uông Tinh Vệ đã sang trú ở đấy.
“Chuyện cũ Hà Nội” là một tập ký đặc sắc của nhà văn Tô Hoài, như một cuốn phim quay chậm tái hiện bức tranh sống động của Hà Nội đầu thế kỷ XX với muôn mặt sáng tối, sang hèn. Bằng ngòi bút tài hoa, vừa hóm hỉnh, vừa thấm đẫm nhân văn, Tô Hoài dẫn ta vào một Hà Nội vừa quen vừa lạ, nơi những giá trị cũ và mới va đập, hòa quyện trong từng con ngõ nhỏ, từng số phận chênh vênh giữa dòng đời nghiệt ngã.
Mỗi câu chuyện nhỏ như một mảnh ghép xót xa mà chân thực. Ta như lạc vào những con phố ngổn ngang thời Pháp thuộc, nơi những kiếp người nhếch nhác vật lộn từng bữa ăn, nơi chợ búa đầy rẫy cướp giật, nơi thân phận con người bị mặc cả như món hàng rẻ mạt. Một hiện thực trần trụi nhưng không tuyệt vọng, bởi trong cái nghèo vẫn le lói nghĩa tình, lòng hiếu kính tổ tiên trong cái Tết thiếu thốn, và cả tiếng cười trẻ thơ bên miếng khế khô, chiếc guốc mộc ngày xuân.
Không dừng lại ở một lát cắt xã hội, "Chuyện cũ Hà Nội" còn là một bảo tàng văn hóa sống động. Từ những lễ hội rước kiệu lộng lẫy đến chuyện phở Thìn khởi nghiệp giữa khói bom cầu Long Biên, từ món "phở máy bay" dân dã đến những phong tục tâm linh đậm chất Kinh Kỳ – mỗi chi tiết nhỏ đều thấm đẫm hồn cốt Hà Nội. Những trang viết ấy không chỉ kể chuyện, mà còn khiến ta nghe thấy tiếng rao đêm, ngửi thấy mùi khói bếp, cảm nhận được nhịp thở chậm rãi của một Hà Nội đã xa mà như còn vương vấn đâu đây.
Đọc "Chuyện cũ Hà Nội", ta không chỉ ngược dòng ký ức để hiểu về một thời đã xa, mà còn thêm yêu mảnh đất hôm nay mình đang sống. Trong mỗi trang sách là một nén hương lòng Tô Hoài thắp lên cho mảnh đất ông yêu thương – một tình yêu được ủ ấm qua năm tháng, kết tinh từ nỗi đau đáu với từng viên gạch cũ, từng gánh hàng rong. Đó là một tình yêu được chưng cất qua năm tháng, qua ký ức của người từng trải, từng sống, từng đau đáu với từng góc phố, mái nhà.
Có lẽ, để viết nên tác phẩm này, ông đã dành cả đời mình để lắng nghe, để thấu hiểu, và để rồi trao lại cho hậu thế một món quà vô giá: Một Hà Nội của riêng ông, nhưng cũng là Hà Nội của muôn đời.