“Bát danh hương”: tám ngôi làng văn vật, một hành trình lịch sử

Sơn, Hà, Cảnh, Thổ, Văn, Võ, Cổ, Kim

Tám tiếng ấy là niềm tự hào bao đời của người Quảng Bình: Lệ Sơn, La Hà, Cảnh Dương, Thổ Ngọa, Văn La, Võ Xá, Cổ Hiền, Kim Nại. Nay tên tỉnh, tên xã đã đổi, nhưng câu ca cổ vẫn còn nguyên trong ký ức. Cuốn sách này để giữ lại ký ức ấy. 

Cuốn sách không mở đầu bằng tám ngôi làng. Tác giả nhận thấy thuật ngữ “bát danh hương” chỉ rõ nét từ thời Minh Mạng trở đi, còn các làng chủ yếu hình thành qua những đợt di dân từ thế kỷ XV đến XVII. Vì thế, muốn hiểu danh hương, trước hết phải hiểu vùng đất nơi chúng ra đời. Phần lịch sử đi qua bốn chương nối tiếp nhau: 

• Từ sau Công nguyên đến năm 938: quận Nhật Nam, nước Lâm Ấp, Hoàn Vương và Champa, khi vùng đất này còn là biên viễn phía Bắc. 
• Từ năm 938 đến năm 1604: năm 1069 ba châu Bố Chính, Địa Lý, Ma Linh nhập vào Đại Việt, rồi công cuộc khai phá thời Lý, Trần, Lê, cho đến khi tên gọi Quảng Bình xuất hiện. 
• Từ năm 1604 đến năm 1831: thời Trịnh - Nguyễn phân tranh, Lũy Thầy, và quá trình các làng xã chín muồi để được dân gian tôn vinh thành danh hương. 
• Bát danh hương: chương trọng tâm, lần lượt dựng lại chân dung từng làng. 

Tám làng, tám gương mặt Mỗi làng được kể theo cùng một mạch: buổi khai canh, truyền thống khoa bảng, di tích, phong tục và nghề truyền thống, đóng góp trong tổng thể Bát danh hương. Nhờ vậy, mỗi làng hiện lên với sắc thái riêng. Lệ Sơn là “đạo học” hòa cùng chín mươi chín ngọn núi bên sông Gianh. La Hà là đỉnh cao khoa bảng, với câu chuyện hai thầy trò cùng đỗ tiến sĩ năm 1851. Cảnh Dương là làng biển duy nhất, nổi tiếng với hương ước cổ và tín ngưỡng cá Ông. Thổ Ngọa gắn với nghề nón lá, Văn La với dòng họ Hoàng và thế đất “long đáo địa”, Võ Xá với đầm lầy hiểm yếu và căn cứ Việt Minh năm 1945. Cổ Hiền là cứ điểm Đoàn 559 trong kháng chiến chống Mỹ, còn Kim Nại là đất học mang thế “tiền thủy tụ, hậu sơn quy”. 

Là người dạy sử, tác giả giữ thái độ thận trọng xuyên suốt cuốn sách. Nguồn tư liệu gồm chính sử Trung Hoa và Việt Nam, văn bia Chăm - Phạn, gia phả, thần phả và địa chí hiện đại. Những chỗ còn tranh luận hay thiếu chứng cứ đều được nêu rõ. Phần Phụ lục giới thiệu các nguồn thư tịch sử dụng để khảo cứu, giúp bạn đọc biết các thông tin ban đầu về vùng đất này đến từ đâu và nên đọc chúng thế nào. 

Cuốn sách được viết năm 2026, khi làng Lệ Sơn chuẩn bị kỷ niệm 555 năm thành lập. Vì vậy, bên cạnh tính khảo cứu, trang sách còn mang hơi ấm của một người con xa gần gắn bó với quê hương. Trong Lời kết, tác giả gửi gắm thông điệp giản dị: yêu làng là bước đầu của yêu nước, và giữ được hồn làng chính là giữ được cội nguồn.