“Chúng ta không thuần hóa lúa mì. Chính lúa mì đã thuần hóa chúng ta.”
Có những cuốn sách mình cầm lên chỉ để “xem thử vài chương”, rồi lại để xuống. Và có những cuốn mình mở ra vào một buổi tối yên tĩnh, định đọc vài trang cho nhẹ đầu, rồi đến nửa đêm vẫn còn ngồi đó, cảm giác như vừa được ai đó kéo tay dẫn đi xuyên suốt bảy vạn năm lịch sử chỉ trong vài giờ.
Sapiens: Lược sử loài người của Yuval Noah Harari thuộc loại thứ hai.
Harari không viết một cuốn lịch sử theo kiểu liệt kê các triều đại, các cuộc chiến hay các phát minh lớn. Ông làm một việc khác: đặt lại câu hỏi “Tại sao chính chúng ta – Homo sapiens – lại trở thành loài thống trị hành tinh này?”. Câu trả lời của ông, nhìn bề ngoài có vẻ đơn giản đến mức bất ngờ: không phải vì chúng ta khỏe hơn, nhanh hơn, hay thậm chí thông minh hơn những loài người khác từng sống cùng thời. Mà vì chúng ta biết kể chuyện – kể những câu chuyện về những thứ không hề tồn tại ngoài trí tưởng tượng.
Khoảng 70.000 năm trước, một bước nhảy nhận thức đã xảy ra. Con người bắt đầu có khả năng nói về những thực thể không hiện hữu trong thế giới vật chất: thần linh, linh hồn tổ tiên, quốc gia, tiền bạc, nhân quyền, công ty cổ phần… Những “trật tự tưởng tượng” này, theo cách gọi của Harari, đã cho phép hàng trăm, rồi hàng nghìn, rồi hàng triệu người xa lạ hợp tác với nhau mà không cần quen biết cá nhân. Một con khỉ không bao giờ chịu đưa quả chuối cho đồng loại chỉ vì được hứa hẹn “vô hạn chuối sau khi chết trên thiên đường của loài khỉ”. Nhưng con người thì làm được điều đó.
Từ nền tảng ấy, Harari dẫn người đọc đi qua ba cuộc cách mạng lớn khác. Cách mạng Nông nghiệp (khoảng 12.000 năm trước) thường được ca ngợi như bước tiến vĩ đại, nhưng ông lại gọi nó là “trò lừa đảo lớn nhất trong lịch sử”. Lúa mì và các loại cây trồng khác đã buộc con người phải từ bỏ đời sống săn bắt hái lượm tương đối tự do, đa dạng, để gắn chặt vào đất đai, lao động cực nhọc hơn, dinh dưỡng kém hơn, và dễ mắc bệnh hơn. Chúng ta nghĩ mình đang thuần hóa cây lúa, nhưng thực ra chính cây lúa đang biến chúng ta thành những “nô lệ” phục vụ nó.
Rồi đến sự thống nhất nhân loại thông qua tiền bạc, đế chế và tôn giáo – những thứ cho phép các nhóm người khác nhau tin vào cùng một câu chuyện chung. Và cuối cùng là Cách mạng Khoa học, khi con người bắt đầu thừa nhận sự ngu dốt của chính mình và tìm cách lấp đầy khoảng trống ấy bằng quan sát, thí nghiệm và khám phá. Từ đó mà có chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa đế quốc hiện đại, và cả những công nghệ đang thay đổi chính bản chất sinh học của chúng ta.
Điều khiến Sapiens đáng đọc không chỉ nằm ở những luận điểm sắc sảo ấy, mà ở cách Harari buộc người đọc phải nhìn lại những thứ mình vẫn coi là “hiển nhiên”. Tiền bạc, quốc gia, luật pháp, thậm chí cả khái niệm hạnh phúc… đều là những câu chuyện chúng ta cùng nhau tin. Chúng có sức mạnh thực tế vì hàng tỷ người hành xử như thể chúng là sự thật khách quan. Nhưng về bản chất, chúng vẫn là hư cấu.
Mình nhớ lại cảm giác khi đọc đến phần nói về hạnh phúc. Harari chỉ ra rằng mức độ hạnh phúc của con người không nhất thiết tăng lên cùng với sự phát triển vật chất. Những người săn bắt hái lượm cổ đại có thể không có điện thoại hay máy bay, nhưng họ cũng không phải chịu đựng nhiều loại áp lực tinh thần mà người hiện đại đang gánh. Ông thậm chí gợi ý rằng một số nghiên cứu về não bộ cho thấy mức độ hài lòng chủ quan của con người có phần “cố định” hơn chúng ta tưởng. Sự tiến bộ vật chất giải quyết được nhiều vấn đề, nhưng đồng thời cũng tạo ra những vấn đề mới, và không hề đảm bảo chúng ta sẽ hạnh phúc hơn.
Có những lúc mình thấy luận điểm của Harari hơi mạnh tay, thậm chí có phần khiêu khích. Việc gọi Cách mạng Nông nghiệp là “trò lừa đảo” dễ khiến người ta phản ứng. Nhưng chính sự khiêu khích ấy lại có giá trị: nó buộc mình phải dừng lại và hỏi lại những giả định lâu nay vẫn được chấp nhận một cách tự nhiên. Lịch sử không phải là một đường thẳng tiến lên. Nó đầy những lựa chọn, những sự tình cờ, và những hệ quả không ai lường trước.
Đọc xong, mình không cảm thấy “được khai sáng” theo kiểu dễ chịu. Ngược lại, có một khoảng trống nhẹ. Nếu nhiều thứ chúng ta coi là nền tảng của xã hội chỉ là những câu chuyện chung, vậy thì điều gì thực sự còn lại? Và khi khoa học đang dần có khả năng thay đổi chính cơ thể và tâm trí con người, thì chúng ta đang hướng đến đâu? Harari không đưa ra câu trả lời rõ ràng. Ông chỉ mở ra những câu hỏi lớn hơn.
Có lẽ đó là lý do cuốn sách này vẫn được nhắc đến nhiều năm sau khi xuất bản. Nó không phải loại sách để “đọc xong rồi quên”. Nó là loại sách khiến người ta thỉnh thoảng nhớ lại, rồi tự hỏi: mình đang tin vào những câu chuyện nào, và những câu chuyện ấy đang định hình cuộc đời mình ra sao?
Bạn nghĩ sao?
Hay
Trả lờiXóa